«Con trai không cần vào bếp.» «Con gái phải rửa chén.» Bạn từng nghe câu nào trong hai câu đó chưa — và có bao giờ thấy nó hơi kỳ không?
Có khi nào bạn nghe xong câu đó mà bụng hơi khó chịu, nhưng không biết vì sao?
Bữa cơm tối, ba nói: “Con trai thì khỏi vào bếp, để chị nó làm.” Hoặc mẹ nói: “Con gái phải biết rửa chén từ nhỏ, sau này về nhà chồng.”
Không ai quát tháo gì cả. Câu nói nhẹ tênh, thậm chí còn nghe hiền lành. Nhưng bạn có để ý nó đang âm thầm chia cả nhà thành hai phe không — một phe được nghỉ, một phe phải làm?
Câu đó nghe như một quy luật tự nhiên — kiểu con trai sinh ra vốn vụng, con gái sinh ra vốn khéo. Nhưng nó không phải quy luật. Nó chỉ là một thói quen được lặp đi lặp lại đến mức không ai còn hỏi lại nữa.
Và cái gì chỉ là thói quen thì đổi được — miễn là có ai đó chịu hỏi: vì sao mình lại chia như vậy?
Vậy câu hỏi thật sự không phải là “ai nấu cơm, ai quét nhà” — mà là: cái gì đang quyết định việc đó thuộc về ai?
Thử lật ngược câu hỏi: việc nhà cần gì ở người làm nó?
Rửa chén cần gì? Cẩn thận, không làm vỡ, chịu khó đứng một lúc. Quét nhà cần gì? Chăm, đều tay. Sửa cái quạt hỏng cần gì? Tò mò, chịu khó lắp lại vài lần. Nấu một món đơn giản cần gì? Nhớ công thức, canh lửa.
Không cái nào trong danh sách đó ghi “phải là con trai” hay “phải là con gái” cả. Vậy chỗ nào trong việc nhà thật sự cần đến giới tính?
Nhà bạn có bốn người thì có bốn cái sức khác nhau, bốn cái giờ rảnh khác nhau, bốn thứ mỗi người làm giỏi hơn người khác. Chia theo sức và theo ca — tức là ai đang rảnh lúc này, ai khoẻ hơn hôm nay, ai vốn làm việc đó nhanh hơn — nghe có hợp lý hơn không, so với chia sẵn từ lúc mới sinh ra đã là con trai hay con gái?
Vậy có phải ba mẹ mình cố tình phân biệt không?
Thường thì không. Ba mẹ bạn cũng từng là một đứa trẻ nghe đúng câu đó — từ ông bà của họ. Hồi đó gần như cả xóm đều chia như vậy, không ai hỏi lại. Câu nói cứ thế truyền từ đời này sang đời khác, như một công thức nấu ăn không ai nhớ vì sao lại nêm đúng vậy.
Người lớn không phải lúc nào cũng đúng ngay từ đầu — họ cũng đang tập bỏ một thói quen cũ, y như bạn đang tập một thói quen mới. Có khi ba buột miệng nói câu cũ, rồi chính ba cũng khựng lại một giây, tự hỏi: “ơ, sao mình lại nói vậy nhỉ?”
Vậy nếu một ngày bạn nghe ba mẹ nói lại câu quen thuộc đó, câu hỏi không nhất thiết là “sao ba mẹ phân biệt con vậy” — mà có thể nhẹ hơn: “Ba mẹ ơi, mình thử đổi ca xem sao?” Bạn nghĩ nói vậy có dễ nghe hơn một câu trách móc không?
Đa số trường hợp chỉ là thói quen cũ, đổi được. Nhưng nếu bạn cảm thấy mình liên tục bị đối xử không công bằng trong nhà vì là con trai hay con gái — không chỉ chuyện chổi với chén, mà cả chuyện học hành, đi chơi, được tin tưởng — thì đó là chuyện đáng nói ra, không phải chuyện nên tự chịu một mình. Kể ngay với một người lớn tin được — cô giáo, người thân khác trong nhà — để có người giúp bạn nói chuyện này ra.
Công bằng trong nhà không cần một cuộc họp lớn. Nó bắt đầu từ những việc bé tí như cái chổi.
Không chỉ chén với quần áo. Cả đổ rác, tưới cây, dắt chó đi dạo, sửa cái gì đó bị hỏng, nhắc lịch đóng tiền điện.
Không hỏi “con trai hay con gái”. Hỏi thẳng: hôm nay ai rảnh? Ai làm việc này nhanh hơn, ít than hơn?
Tuần này bạn rửa chén, tuần sau đổi qua quét nhà. Không ai bị đóng khung mãi vào một việc chỉ vì sinh ra là con trai hay con gái.
Nếu bạn thấy mình đang làm nhiều hơn hẳn so với người khác trong nhà, cứ nói ra. Im lặng chịu đựng không giúp ai nhận ra cả.
Viết ra một việc nhà mà bạn thấy đang bị chia không công bằng — theo giới tính chứ không theo sức hay ca. Rồi thử viết lại cách chia hợp lý hơn.
Không có công thức đúng cho mọi nhà. Nhưng có một câu hỏi đúng cho mọi nhà.
Có nhà chia việc rất công bằng mà chẳng ai gọi tên chuyện đó ra — mọi người cứ tự nhiên thay phiên nhau. Có nhà vẫn đang chia theo thói quen cũ, chỉ vì chưa ai hỏi lại lần nào.
Ở lớp, khi chia nhóm làm bài tập lớn. Ở đội bóng, khi chia ai đá chính ai dự bị. Ở đâu có việc cần chia, câu hỏi “chia theo cái gì mới đúng” đều dùng được.