Hỏi mười đứa trẻ "sau này làm nghề gì", chín đứa sẽ trả lời bằng vài cái tên quen thuộc: bác sĩ, giáo viên, kỹ sư. Nhưng nếu thế giới có hàng nghìn nghề khác nhau, thì cái danh sách trong đầu bạn đang thiếu bao nhiêu phần trăm?
Câu hỏi này chắc bạn đã nghe không dưới chục lần rồi.
Mỗi lần có ai hỏi câu đó, bạn trả lời sao? Bác sĩ? Giáo viên? Kỹ sư? Công an? Nếu đúng là mấy cái tên đó, thì thử dừng lại một giây: mấy cái tên đó bạn lấy từ đâu ra?
Có phải từ người trong nhà đang làm nghề đó, từ phim hay xem, hay từ chính câu hỏi của người lớn — kiểu họ gợi ý sẵn ba bốn cái tên rồi hỏi bạn chọn cái nào?
Không có gì sai khi thích mấy nghề đó cả. Nhưng nếu thế giới này có hàng nghìn nghề khác nhau, mà cái danh sách trong đầu bạn chỉ có vài chục cái tên quen thuộc — thì danh sách đó đang thiếu bao nhiêu phần trăm?
Nếu đọc đến đây mà bạn vẫn chưa biết mình thích nghề gì — bình thường thôi. Phần lớn người lớn quanh bạn, lúc bằng tuổi bạn, cũng chưa biết. Cuốn này không ép bạn chọn ngay hôm nay.
Nhưng trước khi chọn được cái gì, có lẽ nên biết mình đang chọn giữa những gì đã. Vậy thật ra, có bao nhiêu nghề đang tồn tại trên đời?
Nhiều đến mức không ai đếm hết nổi — và có những nghề nghe tên lần đầu, bạn sẽ ngạc nhiên.
Thử đọc chậm mấy nghề này xem, có cái nào bạn chưa từng nghe không:
Vậy tại sao suốt bao năm nay bạn chỉ nghe đi nghe lại có mấy cái tên quen thuộc, trong khi thế giới nghề nghiệp rộng hơn thế rất nhiều?
Người lớn quanh bạn kể cho bạn nghe những nghề họ biết — nghề của họ, của người thân, của người nổi tiếng trên phim. Không ai cố tình giấu bạn cả. Chỉ là không ai biết hết được cả nghìn nghề để kể hết cho bạn.
Đây là chặng quan trọng nhất cuốn sách. Đọc chậm một chút nhé.
Nếu có hàng nghìn nghề, làm sao biết nghề nào hợp với mình? Không cần nhớ hết cả nghìn cái tên đó đâu. Chỉ cần tự hỏi mình ba câu, mỗi câu là một vòng tròn:
Thử tưởng tượng thiếu mất một vòng xem sao. Thích mà không giỏi, không ai trả tiền — thành sở thích, không thành nghề nuôi sống được. Giỏi mà không thích — mỗi sáng thức dậy đi làm như một cực hình. Thích và giỏi mà chẳng ai cần — cũng khó sống bằng nghề đó.
Nhưng làm sao biết được cả ba điều đó về chính mình, khi mình còn chưa thử qua bao nhiêu việc?
Điền thử xem — không cần đúng ngay, chỉ cần điền cái đầu tiên hiện ra trong đầu. Chữ chỉ nằm trên máy của bạn, không gửi đi đâu cả.
Điền cả ba ô rồi xem điều gì hiện ra.
Ba ô đó chưa phải là câu trả lời cuối cùng — chỉ là điểm bắt đầu. Vậy vòng đầu tiên, mình thích gì, thật ra nhận ra bằng cách nào?
Không phải lúc nào cũng là thứ bạn nghĩ tới đầu tiên khi ai hỏi "sở thích của con là gì".
"Thích" thật sự thường không hô to tên mình lên đâu. Nó lặng lẽ để lại vài dấu vết — chỉ cần biết cách để ý.
Ngồi vẽ, xếp hình, đọc truyện, chỉnh sửa video — mà ngẩng lên thấy đã trôi qua cả tiếng đồng hồ mà cứ tưởng mới mười lăm phút. Đó là một dấu hiệu thật.
Bài tập về nhà thì phải nhắc mới làm. Nhưng có việc nào bạn tự mày mò thêm, tự tìm hiểu thêm, dù chẳng ai giao cho bạn cả?
Xem xong một trận đấu, đọc xong một bài về vũ trụ, thử xong một món ăn mới — có việc nào làm bạn muốn kể ngay cho ai đó, dù họ chưa chắc đã hỏi?
Nhưng thế còn nếu bạn thích rất nhiều thứ, hoặc chưa thấy thứ nào rõ ràng đến vậy? Vẫn bình thường thôi — "thích" không phải một tia sét đánh trúng một lần là xong, mà là thứ lộ dần ra qua nhiều lần thử.
Đôi khi dễ nhận ra mình ghét gì hơn là thích gì. Nếu có việc nào bạn luôn tìm cách trốn tránh — đó cũng là dữ liệu, giúp thu hẹp dần danh sách.
Câu này dễ bị hiểu nhầm thành "môn nào ở trường mình được điểm cao". Không chỉ vậy đâu.
Trường học chỉ chấm được vài loại giỏi: Toán, Văn, Tiếng Anh... Nhưng "giỏi" ngoài đời rộng hơn thế rất nhiều, và phần lớn không có bài kiểm tra nào chấm điểm cả.
Thử nghĩ xem: có bạn nào trong lớp học không giỏi lắm, nhưng hễ có chuyện gì căng thẳng là bạn ấy nói vài câu là cả nhóm bình tĩnh lại ngay? Đó là giỏi — giỏi làm dịu tình huống — chỉ là không có bài kiểm tra nào đo được nó thôi.
Vậy làm sao nhận ra mình giỏi cái gì, nếu trường học không đo hết được?
Đôi khi người khác nhìn thấy điểm mạnh của bạn rõ hơn chính bạn — vì với bạn nó quá tự nhiên nên bạn không để ý. Thử hỏi một người bạn thân: "Cậu thấy tớ giỏi cái gì nhất?" — câu trả lời có thể làm bạn bất ngờ.
Đây là vòng tròn kỳ lạ nhất trong ba vòng — vì nó không đứng yên.
"Thích" và "giỏi" thường khá ổn định theo thời gian. Nhưng "xã hội cần" thì cứ đổi liên tục — có nghề từng rất phổ biến giờ gần như biến mất, và có nghề bây giờ tồn tại mà mười năm trước còn chưa ai nghĩ ra tên gọi cho nó.
Nghe vậy có hơi đáng lo không — lỡ mình chọn một nghề mà lúc lớn lên nó không còn nữa thì sao?
Đúng là không ai đoán chắc được điều đó, kể cả người lớn. Nhưng đây chính là lý do ba vòng tròn ở chặng 3 lại quan trọng: nếu bạn chọn một nghề chỉ vì đúng "xã hội đang cần" mà chẳng thích cũng chẳng giỏi, thì khi nhu cầu đó đổi, bạn gần như phải bắt đầu lại từ đầu.
Còn nếu bạn hiểu rõ mình thích gì, giỏi gì — thì dù nghề cụ thể có đổi tên, có biến mất, cái gốc đó vẫn còn nguyên để bạn tìm nghề mới hợp với mình.
Không cần đợi tới lúc phải chọn khối, chọn ban mới bắt đầu tìm hiểu.
Ba vòng tròn không tự lộ ra chỉ bằng cách ngồi nghĩ. Chúng lộ ra qua việc thử. Và có mấy cách thử rất nhỏ, làm được ngay tuần này:
Thích vẽ thì thử vẽ một bộ truyện tranh ngắn. Thích công nghệ thì thử làm một trang web đơn giản. Không cần giỏi ngay, chỉ cần thử làm ra một thứ hoàn chỉnh, dù nhỏ.
Tìm video "một ngày làm việc của..." — kỹ sư âm thanh, bác sĩ thú y, người viết kịch bản game. Xem cả phần vất vả, không chỉ phần hào nhoáng.
Không cần là người quen thân. Cô chú họ hàng, phụ huynh bạn cùng lớp, ai cũng có thể trả lời một câu hỏi thật: "Cô/chú thích nhất và ghét nhất điều gì ở nghề này?"
Chưa biết bắt đầu từ đâu thì bấm thử. Mỗi lần bấm là một việc nhỏ, làm được trong tuần này.
Bấm nút bên dưới nhé.
Thử một lần chưa nói lên điều gì cả. Nhưng thử vài lần, để ý xem lần nào làm bạn thấy hào hứng, lần nào làm bạn thấy chán ngán — đó chính là ba vòng tròn đang dần lộ ra.
Chặng này viết cho lúc bạn thích một nghề mà bố mẹ lại mong bạn chọn nghề khác.
Rất nhiều bạn tuổi bạn từng nghe một câu tương tự: "Con chọn nghề gì ổn định ấy, đừng bấp bênh." Và phản ứng đầu tiên thường là thấy bố mẹ không tin mình, không hiểu mình.
Nhưng thử hỏi thêm một câu trước khi giận: vì sao bố mẹ lại nói câu đó?
Phần lớn không phải vì bố mẹ muốn áp đặt cho vui. Rất nhiều bố mẹ từng trải qua giai đoạn khó khăn thật — mất việc, thiếu tiền, phải chọn nghề không thích chỉ để có thu nhập nuôi gia đình. Nỗi lo "ổn định" đó thường đến từ một ký ức có thật, không phải từ việc không tin bạn.
Điều đó không có nghĩa là bạn phải bỏ hẳn ước mơ của mình để làm theo ý bố mẹ. Nó chỉ có nghĩa là: cuộc nói chuyện này nên bắt đầu từ việc hiểu nhau, chứ không phải từ việc cãi nhau.
Nhưng thế còn nếu đã hiểu lý do của bố mẹ rồi, mà mình vẫn muốn theo đuổi con đường khác — thì nên bắt đầu cuộc nói chuyện đó thế nào?
Không cần một trận tranh luận thắng thua. Chỉ cần vài bước nhỏ, đi từng chút một.
Thay vì chỉ nói "con thích nghề này", hãy cho bố mẹ xem những gì bạn đã thử ở chặng 7 — dự án nhỏ đã làm, video đã xem, người bạn đã hỏi chuyện. Điều đó cho thấy bạn nghiêm túc, không phải nhất thời.
"Bố mẹ lo điều gì nhất ạ?" — hỏi trước, nghe hết câu trả lời, rồi mới nói phần của mình. Người được lắng nghe trước thường dễ lắng nghe lại hơn.
Thay vì "con sẽ theo nghề này cả đời", thử đề xuất: "cho con thử một khóa học ngắn, hoặc một kỳ thực tập, rồi mình nói chuyện lại sau." Bước nhỏ dễ được đồng ý hơn một lời hứa quá lớn.
Một cuộc nói chuyện không nhất thiết phải kết thúc bằng cái gật đầu. Đôi khi cần vài lần nói chuyện, trải dài nhiều tháng, để bố mẹ dần yên tâm hơn.
Bố mẹ lo lắng không có nghĩa là bố mẹ sẽ mãi mãi phản đối. Rất nhiều phụ huynh đổi ý khi thấy con mình thật sự nghiêm túc và có kế hoạch rõ ràng — không phải chỉ là một cơn hứng nhất thời.
Chặng cuối. Không chốt câu trả lời — chỉ giữ lại câu hỏi.
Đọc hết cuốn này, có thể bạn vẫn chưa biết chắc mình sẽ làm nghề gì. Điều đó hoàn toàn ổn. Mục tiêu của cuốn sách chưa bao giờ là bắt bạn chọn ngay hôm nay.
Mục tiêu chỉ là: từ nay, khi ai hỏi "sau này con muốn làm gì", bạn có thêm một cách trả lời khác ngoài mấy cái tên quen thuộc — bạn có thể tự hỏi lại chính mình bằng ba vòng tròn, thay vì lặp lại danh sách cũ.
Không cần trả lời được ngay. Cứ viết ra điều bạn còn phân vân về chuyện chọn nghề — biết đặt câu hỏi tốt cũng là một kỹ năng, y như biết trả lời vậy.
Sổ tay còn trống. Câu hỏi đầu tiên bạn nghĩ ra thường là câu hỏi đáng giữ nhất.
Vài năm nữa, mở lại sổ tay này, có thể bạn sẽ thấy vài câu hỏi đã có lời giải, và vài câu hỏi mới lại xuất hiện. Đó không phải là thất bại — đó chính xác là cách một người tìm ra nghề hợp với mình: hỏi, thử, hỏi tiếp.