Một đàn voi đi qua đồng cỏ, voi con luôn đi giữa — vây quanh nó là cả một vòng chân voi lớn. Không con voi con nào phải xin để được đứng ở giữa vòng đó. Vậy con người thì sao — quyền của con có phải thứ con phải xin không?
Câu hỏi nghe lạ, nhưng đây là chỗ cả cuốn sách này bắt đầu.
Có bao giờ con nghe một câu như thế này chưa: “Con còn nhỏ, có quyền gì mà đòi”? Hoặc: “Muốn có quyền thì phải ngoan đã”?
Nghe thì có vẻ đúng — người lớn nuôi con, dạy con, thì chắc quyền cũng do người lớn ban cho, giống như một phần thưởng vậy đúng không?
Nhưng thử nhìn lại voi con ở trang bìa. Nó không phải làm gì để xứng đáng được đứng giữa vòng chân bảo vệ đó cả. Nó được sinh ra, và vòng bảo vệ đã ở đó, ngay từ giây đầu tiên.
Quyền của con người cũng vậy. Có một số quyền không phải phần thưởng cho việc ngoan, không phải thứ con phải đổi bằng điểm cao hay lời hứa — chúng có sẵn, chỉ vì con là một con người, và con còn là trẻ em.
“Được cho phép” là thứ ai đó có thể rút lại bất cứ lúc nào họ muốn. Quyền thì không — nó không biến mất chỉ vì hôm nay con làm người lớn không vui.
Nhưng nếu quyền có sẵn, không cần xin — vậy tại sao nhiều lúc con vẫn cảm thấy như mình chẳng có quyền gì cả?
Không phải để con luôn được làm theo ý mình. Nhưng con luôn được nói ra ý đó.
Bữa cơm nhà con chuyển chỗ ở, đổi trường, hay chọn lịch hè — ai là người quyết? Chắc thường là người lớn. Vậy có phải con chẳng có tiếng nói gì trong chuyện của chính đời mình?
Không hẳn. Quyền được nói ý kiến không có nghĩa là ý kiến của con luôn thắng — bố mẹ vẫn có thể là người quyết định cuối cùng, vì họ chịu trách nhiệm cho cả nhà. Nhưng quyền đó có nghĩa là con luôn được nói ra, và điều con nói xứng đáng được nghe thật, chứ không phải cho có.
Nhưng nếu ý kiến của con lúc nào cũng được nói ra thoải mái như vậy — thì nói thế nào cũng được sao?
Chặng này quan trọng nhất, và dễ bị bỏ qua nhất.
Cứ mỗi lần có một quyền, sẽ có một trách nhiệm đi kèm ngay bên cạnh — giống hai bên của cùng một tấm thẻ, không tách ra được.
Con có quyền nói ý kiến. Trách nhiệm đi kèm là: nói làm sao để người nghe không thấy bị xúc phạm. Con có quyền được lắng nghe. Trách nhiệm đi kèm là: con cũng phải biết lắng nghe người khác, kể cả khi họ nghĩ khác con.
Thế còn nếu con thấy trách nhiệm rắc rối quá, chỉ muốn giữ mỗi phần quyền thôi thì sao? Được không?
Không hẳn — vì lúc đó quyền của con đang giẫm lên quyền của người khác. Người khác cũng có quyền được tôn trọng y như con vậy. Cân chỉ đứng thẳng khi cả hai bên đều có mặt.
Nghe có vẻ hiển nhiên. Nhưng thử hỏi ngược lại xem sao.
Có khi nào con dậy sớm đi học mà thấy chán, ước gì được nghỉ ở nhà chơi cả ngày không? Chắc ai cũng từng nghĩ vậy ít nhất một lần.
Nhưng thử tưởng tượng: nếu một ngày có người bảo con không được đi học nữa — không phải vì con nghỉ ốm, mà vì họ quyết định thế — con sẽ thấy sao?
Trên thế giới, ngay lúc này, vẫn có rất nhiều trẻ em không được đến trường — không phải vì các bạn ấy không muốn học, mà vì chiến tranh, nghèo đói, hoặc vì các bạn ấy là con gái ở một nơi người ta nghĩ con gái không cần học.
Vậy nếu đi học là một quyền, chứ không phải một ơn huệ — điều đó thay đổi gì trong cách con nhìn buổi học hôm nay?
Có lẽ một chút: cái ghế con đang ngồi, cuốn vở con đang viết — với rất nhiều bạn cùng tuổi ở nơi khác trên thế giới, đó vẫn là một điều họ đang mong có.
Đây là quyền gần với vòng chân voi ở trang bìa nhất.
Không ai — dù là người lớn, dù là người quen, dù là người trong nhà — có quyền làm con đau, dọa nạt con, hay chạm vào con theo cách khiến con thấy sợ, thấy khó chịu, thấy không đúng.
Nghe thì hiển nhiên. Nhưng có một điều dễ khiến trẻ con nhầm: người làm hại mình không phải lúc nào cũng là người lạ mặt dữ tợn. Có khi lại là người quen, người con vẫn gọi bằng những cái tên thân thuộc.
Vậy làm sao để phân biệt được điều gì là bình thường, điều gì là không ổn? Có một cách khá đơn giản: nếu một điều gì đó khiến con thấy sợ, thấy xấu hổ mà không hiểu vì sao, hoặc có ai bảo con phải giữ bí mật với chính bố mẹ mình — thì đó là dấu hiệu con nên để ý.
Nhưng nếu điều đó đã xảy ra rồi thì sao — con có làm được gì không?
Đây là câu trả lời cho câu hỏi ở cuối chặng trước.
Có bạn từng nghĩ: nếu chuyện đó xảy ra, mình phải tự lo, vì kể ra sợ người khác không tin, sợ làm ầm chuyện lên, sợ liên lụy đến ai đó.
Nhưng thử hỏi ngược lại: nếu một người bạn thân của con gặp chuyện y hệt, và bạn ấy không dám nói với ai — con có muốn bạn ấy cứ im lặng chịu đựng một mình mãi không?
Chắc là không. Vậy tại sao với chính mình, con lại nghĩ im lặng là lựa chọn đúng?
Nếu có ai làm điều khiến con thấy sợ, thấy không ổn, hay vi phạm những quyền ở các chặng trước — hãy kể ngay với một người lớn tin được: bố, mẹ, ông bà, cô giáo, hoặc bất kỳ người lớn nào con cảm thấy an toàn để nói ra.
Nếu người đầu tiên con kể không tin, hoặc không giúp được — hãy kể với một người lớn tin được khác. Đừng dừng lại ở một lần thử duy nhất.
Kể ra không phải vì con làm gì sai. Chuyện xảy ra không bao giờ là lỗi của con. Kể ra chỉ để có một người lớn đứng về phía con, giúp con không phải tự mình mang chuyện đó một mình.
Chặng này hay bị quên nhất — kể cả khi nhắc đến quyền, người ta thường chỉ nghĩ về quyền của trẻ em.
Bố mẹ cũng có quyền được nghỉ ngơi sau một ngày dài. Có quyền không phải trả lời ngay lập tức mọi câu hỏi, mọi yêu cầu. Có quyền được tôn trọng khi họ đang mệt, đang buồn, hay chỉ đơn giản là đang cần một chút yên tĩnh.
Vậy nếu cả con và bố mẹ đều có quyền — thế nghĩa là nhà mình cứ mạnh ai nấy đòi quyền của mình sao?
Không hẳn. Có quyền không có nghĩa là chỉ chăm chăm đòi cho được phần của mình. Nó có nghĩa là cả hai phía đều nhớ rằng phía kia cũng có quyền y như vậy — và cùng để ý đến nhau, chứ không phải chỉ một người phải nhường mãi.
Không cần chờ lớn. Có những việc rất nhỏ, làm được ngay trong tuần này.
Nếu quyền đi kèm trách nhiệm, và tôn trọng chạy theo hai chiều — vậy cụ thể thì con làm gì bây giờ, ngoài việc đọc và gật đầu?
Bấm vào từng việc con nghĩ mình làm được. Không ai chấm điểm cả — đây chỉ là để con tự nhớ.
Chưa chọn việc nào cả.
Không phải bài kiểm tra để chấm điểm — chỉ để con tự thấy mình đã nắm được cái gì.
Bấm vào một đáp án cho mỗi câu. Sai cũng không sao — sẽ có gợi ý ngay bên dưới.
Trả lời xong hết, con sẽ thấy điểm ở cuối.
Chặng cuối. Giờ đến lượt con viết, không đọc nữa.
Voi con trong đàn không ở giữa vòng chân mãi mãi. Nó lớn dần, bước ra ngoài rìa, rồi một ngày chính nó trở thành một trong những cái chân tạo nên vòng bảo vệ cho voi con khác.
Con cũng vậy. Quyền được bảo vệ hôm nay không biến mất khi con lớn hơn — nhưng con sẽ dần học cách tự đứng vững hơn, tự lên tiếng cho mình, và một ngày nào đó, tự trở thành người đứng trong vòng bảo vệ của một ai khác nhỏ hơn.
Không cần đúng, không cần hay. Viết ra một điều con còn thắc mắc về quyền của mình — có thể chưa ai giải thích được, cũng không sao.
Câu hỏi của con sẽ hiện ở đây sau khi lưu.