Đầu nóng ran, cổ họng rát, chăn vẫn còn hơi ấm chỗ mình vừa nằm. Ráng dậy đi học cho đủ buổi, hay nằm thêm một chút — ai là người quyết chuyện này?
Người nóng, đầu nặng, chân tay rã rời — cảm giác này có thật, không phải bạn đang làm quá lên.
Sáng nay chuông báo thức reo, bạn với tay tắt mà cả cánh tay như đeo thêm bao cát. Ngồi dậy thì đầu quay quay, nuốt nước bọt thì họng nhói một cái. Đây là mệt bình thường do ngủ chưa đủ giấc, hay là cơ thể đang thật sự có chuyện?
Cặp nhiệt kế, số hiện lên 38.5°. Vậy là ốm thật. Nhưng khoan — nếu ốm là cơ thể đang gặp trục trặc, tại sao nó lại tự làm mình nóng lên, làm chính chủ thấy khó chịu hơn? Chẳng lẽ cơ thể đang tự hại mình?
Sốt không phải máy hỏng. Đó là cơ thể cố ý tăng nhiệt để hệ miễn dịch làm việc mạnh hơn — vi khuẩn và virus vốn chịu nóng kém hơn tế bào của mình.
Còn cái mệt rã rời khiến bạn chỉ muốn nằm im? Đó là vì gần hết năng lượng đang được điều sang cho "trận đánh" bên trong — phần còn lại cho cơ bắp và sự tỉnh táo bị cắt bớt tạm thời. Mệt lúc này không phải điều gì tồi tệ. Nó là đèn báo cơ thể đang bận việc khác.
Nếu mệt là dấu hiệu cơ thể đang cố tình dồn sức, thì việc đúng đắn nhất lúc này có phải là ráng chống lại cái mệt đó — hay là để cho nó làm việc?
Một đội thợ giỏi không chia nhau đi làm mười việc cùng lúc khi có một bức tường đang nứt.
Thử tưởng tượng nhà bạn có một bức tường bị nứt gấp, cần sửa trong ngày. Đội thợ giỏi sẽ dồn hết người vào đúng chỗ đó, hay chia nửa đội đi quét sơn phòng khác, nửa còn lại đi lắp cửa sổ tầng trên?
Cơ thể đang ốm hoạt động y hệt công trường đó. Hệ miễn dịch cần máu, nước, năng lượng dồn hết về chỗ vi khuẩn hay virus đang gây rối. Nếu lúc này bạn vẫn chạy nhảy ngoài sân, thức khuya ôn bài, hay ôm điện thoại lướt video liên tục, cơ thể buộc phải chia bớt "đội thợ" sang lo mấy việc đó — chỗ đang hỏng sửa chậm lại.
Vậy nghỉ đúng cách nghĩa là gì? Có phải cứ nằm yên một chỗ, bất kể làm gì, cũng tính là nghỉ?
Chưa hẳn. Nằm bấm điện thoại xem hết video này đến video khác, mắt và đầu vẫn đang làm việc — chỉ có cái chân là được nghỉ thôi. Nghỉ đúng cách có mục đích rõ ràng: ngủ đủ giấc kể cả ban ngày, uống nước đều đặn dù không khát, ăn nhẹ dễ tiêu dù không thấy đói lắm, và để mắt với đầu cũng được nghỉ theo.
Nghỉ ngơi không phải phần thưởng an ủi cho việc lỡ bị ốm. Nó là nguyên liệu để khỏi nhanh hơn — giống như xi măng cho đội thợ, thiếu nó thì tường có dồn bao nhiêu người cũng chậm lành.
Nghỉ ngơi lo được phần "nguyên liệu" cho cơ thể tự sửa. Nhưng có những lúc bố mẹ còn đưa thêm một viên thuốc nữa — thuốc này làm được gì mà nghỉ ngơi không làm được, và ai mới là người được quyết uống bao nhiêu?
Đúng thuốc, đúng liều, đúng giờ — sai một trong ba, thuốc không giúp mà có khi hại.
Tuần trước bạn cùng bàn đau bụng y hệt bạn hôm nay, mẹ bạn ấy cho uống một viên gì đó là đỡ hẳn. Vậy có nên mượn lọ thuốc đó uống ké cho nhanh, đỡ phải chờ hỏi ai?
Không nên — và lý do không phải vì "người lớn thích làm khó". Thuốc được tính theo cân nặng, độ tuổi, và đúng loại bệnh. Cùng là đau bụng nhưng nguyên nhân có thể khác nhau hoàn toàn; thuốc hợp với bạn kia có thể sai liều, sai loại, thậm chí gây phản ứng nguy hiểm với chính bạn.
Ba việc cần nhớ khi uống thuốc: chỉ uống thuốc do người lớn — bố mẹ, bác sĩ, cô y tế trường — trực tiếp đưa cho; uống đúng liều đúng giờ ghi trên toa hoặc trên lọ, không tự ý tăng cho nhanh khỏi hay giảm cho đỡ đắng; và khi thấy đỡ hẳn rồi cũng không tự ý dừng nếu chưa được người lớn bảo là được dừng.
Nghe hơi lạ: đã đỡ rồi, sao vẫn phải uống hết liều thay vì dừng luôn cho khỏe người?
Đỡ triệu chứng không có nghĩa là vi khuẩn đã hết sạch. Ngừng thuốc giữa chừng, đám còn sót lại — thường là đám khỏe nhất, chống thuốc giỏi nhất — có cơ hội sống lại và mạnh hơn lần trước. Uống đủ liều là cách dọn sạch tận gốc, không để lại "tàn quân".
Nghỉ đúng, uống đúng — hai việc này đã lo được phần lớn những cơn ốm vặt. Nhưng làm sao biết lúc nào hai việc đó là đủ, và lúc nào phải nhờ thêm bác sĩ mới yên tâm?
Phần lớn cơn ốm tự qua trong vài ngày. Nhưng có vài dấu hiệu không chờ được.
Nếu cơ thể có một bảng đèn tín hiệu như ở ngã tư đường, đèn nào báo "cứ đi tiếp, theo dõi ở nhà là đủ", và đèn nào báo "dừng lại ngay, gọi người lớn"?
Đèn xanh — theo dõi ở nhà là đủ: sốt nhẹ dưới 38.5°, ho, sổ mũi, đau họng nhẹ, mệt nhưng vẫn ăn uống và đi lại được. Đây là phần lớn những cơn ốm bạn từng gặp.
Đèn vàng — chưa khẩn cấp nhưng nên nói cho người lớn biết dù chưa ai hỏi: sốt kéo dài hơn hai ngày không hạ, đau nhiều hơn thường lệ, hoặc cảm giác "lần này khác mọi lần" mà bạn không giải thích được rõ vì sao.
Đèn đỏ — nói ngay, không tự chờ, có thể cần đi khám trong ngày: sốt cao trên 39° không hạ dù đã uống thuốc; khó thở, thở gấp, môi hoặc da tái nhợt; đau bụng dữ dội quằn quại hoặc nôn liên tục không giữ được nước; phát ban lạ kèm sốt, hoặc đau đầu dữ dội kèm cứng cổ; lơ mơ, khó đánh thức, hoặc nói lảm nhảm.
Chọn đúng những gì bạn đang cảm thấy lúc này — không chọn thì cứ để trống, đây không phải bài thi.
Biết đèn nào đang sáng giúp mình không hoảng mà cũng không chủ quan. Nhưng có một chuyện khác vẫn hay bị bỏ quên khi ốm — cái cặp sách vẫn nằm im trên bàn.
Ráng ngồi học lúc đang sốt không phải chăm chỉ, mà là ép một cái đầu chưa sẵn sàng làm việc.
Đang sốt 38 độ, đầu ong ong như có ai gõ trống bên trong, mà bài kiểm tra ngày mai vẫn còn nằm đó trong đầu. Mở sách ra ngồi học lúc này, chữ có chịu vào không?
Thường là không — hoặc vào rất ít so với công sức bỏ ra. Não đang phải chia bớt năng lượng cho "trận đánh" bên trong, giống như đội thợ ở chặng 2, nên phần dành cho việc tập trung và ghi nhớ bị teo lại. Kết quả: ngồi một tiếng lúc ốm nhớ được ít hơn mười lăm phút ngồi lúc khỏe — vừa mất sức, vừa mất thời gian nghỉ đáng lẽ dùng để mau khỏi hơn.
Ba câu nhanh xem bạn nắm được mấy ý chính rồi. Chọn một đáp án — không điểm, không xếp loại.
1 · Cơ thể đang ốm được ví giống cái gì?
2 · Thấy đỡ hẳn sau hai ngày uống thuốc, nên làm gì?
3 · Dấu hiệu nào là "đèn đỏ" phải nói với người lớn ngay?
Lần ốm gần nhất của bạn, trong ba việc — nghỉ đúng, uống đúng, nhận đúng đèn — bạn đã tự làm được mấy phần? Và lần ốm kế tiếp, bạn định làm khác điều gì?