Bạn đang giữ một chuyện. Bạn đã định nói mấy lần rồi lại thôi. Cuốn này không giục bạn phải nói ngay hôm nay. Nó chỉ ngồi xuống cạnh bạn, và chỉ cho bạn thấy cái cửa ra.
Trước khi mình nói gì, mình muốn tả lại đúng cái cảm giác bạn đang có. Để bạn biết là mình hiểu bạn đang ở đâu.
Có một chuyện. Bạn biết nó. Bố mẹ bạn chưa biết.
Và từ lúc có chuyện đó, ngày của bạn đổi khác. Không phải đổi ầm ĩ — đổi âm thầm, kiểu như có ai đặt vào bụng bạn một hòn đá tròn, không to lắm, nhưng lúc nào cũng ở đó.
Nếu bạn gật đầu ở mấy dòng trên thì mình nói luôn cho bạn nhẹ người: đây không phải bạn yếu đuối, cũng không phải bạn nghĩ nhiều. Đây là chuyện xảy ra với bất kỳ ai đang giữ một điều chưa nói được — người lớn cũng y hệt.
Có một chi tiết mà mình muốn bạn để ý, vì nó quan trọng ở các chặng sau: cái làm bạn mệt không phải là chuyện đã xảy ra. Chuyện đó xảy ra xong rồi, nằm yên rồi, không lớn thêm được nữa.
Cái làm bạn mệt là việc phải giữ nó. Giữ một chuyện tốn sức lắm — bạn phải nhớ đừng nói lỡ, phải canh nét mặt mình, phải chuẩn bị sẵn câu trả lời phòng khi bị hỏi. Bạn đang làm một việc nặng suốt cả ngày mà không ai nhìn thấy.
Trong cả cuốn này, mình không một lần nào nói với bạn rằng bạn phải nói ra ngay hôm nay. Bạn có quyền chưa sẵn sàng.
Cái mình muốn làm là gỡ bớt mấy thứ đang chặn cửa. Khi cửa nhẹ đi rồi, bạn tự chọn lúc bước qua.
Bạn có để ý là hôm đầu tiên nói còn dễ hơn hôm nay không? Đó không phải cảm giác của riêng bạn. Nó có cấu tạo hẳn hoi.
Ngày đầu, bạn nghĩ: “Thôi để mai nói, hôm nay mẹ đang mệt.” Rất hợp lý. Ai cũng sẽ nghĩ vậy.
Nhưng đến hôm sau, trong đầu bạn có thêm một câu mới: “Đáng lẽ hôm qua mình nói rồi.” Và câu đó làm việc nói hôm nay khó hơn hôm qua — vì bây giờ bạn không chỉ phải kể chuyện kia, bạn còn phải giải thích vì sao im một ngày.
Rồi đến hôm thứ ba, cái phải giải thích là hai ngày. Hôm thứ mười, là mười ngày. Cái chuyện ban đầu vẫn nguyên đó, nhưng phần bạn phải nói thì cứ dài thêm ra.
Đây là chỗ mình muốn bạn nhìn cho rõ, vì nhìn ra rồi thì mọi thứ nhẹ đi nhiều lắm:
Thử tưởng tượng một hòn sỏi. Bạn để nó trong túi, mỗi ngày bạn quấn quanh nó một lớp giấy. Sau hai tuần, cái bạn phải lôi ra khỏi túi to bằng quả bóng. Nhưng bên trong vẫn chỉ là hòn sỏi cũ, không lớn thêm một milimét nào.
Điểm kém vẫn là điểm kém đó. Cái cốc vỡ vẫn là cái cốc vỡ đó. Chỉ có nỗi sợ của bạn là đã lớn gấp mười lần.
Có một chuyện hơi ngược đời: đa số chúng ta để lâu không phải vì lười, mà vì quá coi trọng chuyện đó.
Người không quan tâm thì nói toẹt ra trong ba giây. Chính vì bạn sợ bố mẹ buồn, sợ làm hỏng cái không khí trong nhà, sợ họ nhìn bạn khác đi — nên bạn mới nâng lên đặt xuống mãi.
Nghĩa là cái làm bạn im lặng không phải một thứ xấu trong người bạn. Nó là thứ tử tế bị dùng nhầm chỗ.
Chặng này mình sẽ hỏi bạn một câu rất cụ thể: bạn đang sợ chính xác điều gì?
Nghe thì tưởng dễ trả lời, nhưng thử một chút bạn sẽ thấy nỗi sợ trong đầu mình khá là mờ. Nó không phải một câu rõ ràng, nó là một đám mây.
Mình đã hỏi câu này với rất nhiều bạn. Và gần như lúc nào cũng chỉ ra được ba thứ:
Sợ tiếng quát, sợ mặt bố sa sầm, sợ cái không khí căng cứng trong bữa cơm tối hôm đó.
Cái này nặng hơn cái trên nhiều. Bố mẹ giận thì ba hôm là hết. Còn ánh mắt “bố mẹ tưởng con hơn thế” thì bạn nghĩ nó ở lại mãi mãi.
Bị thu điện thoại, bị cấm đi chơi, bị bắt học thêm. Cái này rõ nhất, dễ gọi tên nhất, nhưng thường lại là cái nhẹ nhất trong ba.
Bây giờ tới phần quan trọng. Trong đầu bạn, ba nỗi sợ này không diễn ra ở mức bình thường — chúng diễn ra ở mức tệ nhất có thể.
Đầu người có một thói quen kỳ lạ: khi chưa biết chuyện gì sẽ xảy ra, nó tự dựng phim, và nó luôn dựng bản phim tệ nhất. Bạn không tưởng tượng cảnh mẹ thở dài rồi bảo “ừ, lần sau cẩn thận hơn”. Bạn tưởng tượng cảnh cả nhà im lặng ba ngày.
Mình không nói với bạn là bố mẹ sẽ không giận. Có thể họ sẽ giận thật, và mình không định hứa hão. Nhưng mình muốn bạn biết một điều mà rất nhiều bạn chỉ phát hiện ra sau khi đã nói:
Phần lớn cơn giận mà bạn sợ, khi nó xảy ra thật, thì ngắn hơn nhiều và nhỏ hơn nhiều so với bản trong đầu. Và một phần rất lớn của cơn giận đó — cái phần to tiếng nhất — thường không phải vì chuyện bạn làm.
Nó vì một chuyện khác. Chặng sau mình nói kỹ.
Lấy giấy ra, viết một câu: “Điều tệ nhất mình sợ sẽ xảy ra là gì?” Viết cụ thể, đừng viết chung chung.
Đa số các bạn viết xong sẽ thấy hơi lạ: câu viết ra bao giờ cũng nhỏ hơn cái đám mây trong đầu. Nỗi sợ sống khoẻ nhất khi nó còn mờ. Viết thành chữ là bạn vừa bật đèn lên.
Nếu cả cuốn này bạn chỉ nhớ một chặng, mình mong là chặng này.
Mình kể bạn nghe hai phiên bản của cùng một chuyện.
Phiên bản một. Bạn làm vỡ cái bình hoa của mẹ. Bạn sợ muốn chết, nhưng bạn đi tìm mẹ luôn và nói: “Mẹ ơi, con vừa làm vỡ cái bình. Con xin lỗi mẹ.”
Mẹ tiếc. Mẹ có thể cau mặt, có thể nói một câu hơi nặng. Rồi mẹ bảo bạn tránh ra để mẹ quét mảnh vỡ. Chừng ba phút sau, chuyện đó xong.
Phiên bản hai. Cũng cái bình đó. Bạn quét mảnh vỡ, giấu vào thùng rác, đẩy lọ khác vào chỗ trống. Mẹ không hỏi. Bạn thở phào.
Một tuần sau mẹ phát hiện ra.
Bạn thấy chỗ khác nhau chưa? Ở phiên bản hai, mẹ không còn giận cái bình nữa. Mẹ đang nghĩ một chuyện khác hẳn, và chuyện đó làm mẹ đau hơn nhiều:
Đây là điều mà rất ít bạn nhỏ được ai nói cho: với bố mẹ, một cái lỗi thì sửa được, nhưng bị giấu thì làm họ hoảng. Vì nếu bạn giấu được chuyện này, họ bắt đầu nghĩ: còn chuyện gì nữa mình chưa biết?
Nghe hơi nặng nề, nhưng mình đang kể mặt tốt của nó đấy. Vì nó có nghĩa là:
Nói cách khác, cái bạn tưởng là thoát thật ra chỉ là hoãn, kèm lãi.
Có một câu mà rất nhiều bố mẹ nói ra sau khi con họ thú nhận một chuyện gì đó. Bạn thử để ý xem có đúng không:
“Con làm sai thì bố mẹ mắng thôi. Nhưng con giấu bố mẹ thì bố mẹ buồn.”
Trong hai vế đó, vế bạn sợ là vế đầu. Còn vế họ sợ là vế sau. Và cái vế sau ấy — bạn hoàn toàn tránh được, chỉ bằng cách nói sớm.
Còn một điểm cộng nữa mà bạn có thể chưa nghĩ tới. Khi bạn tự đi nói trước, bạn không còn là người bị bắt quả tang. Bạn là người tự nhận. Hai vai đó khác nhau xa lắm — và bố mẹ phân biệt được, kể cả lúc họ đang bực.
Đến đây mình đưa bạn thứ dùng được ngay. Vì phần khó nhất không phải cả câu chuyện — phần khó nhất là câu đầu tiên.
Bạn để ý mà xem: lúc bạn định nói rồi lại thôi, bạn tắc ở đúng chỗ nào? Bạn tắc ở chỗ không biết bắt đầu thế nào. Cái đoạn giữa thì bạn kể được, nhưng câu mở đầu thì đứng hình.
Nên mình đưa sẵn cho bạn một câu. Bạn không phải nghĩ ra. Cứ dùng nguyên si câu này:
Mình rất thích câu này, và mình muốn giải thích vì sao nó lại làm được nhiều việc đến thế chỉ trong mười mấy chữ.
Người lớn phản ứng dữ nhất khi bị bất ngờ. Câu này cho họ hai giây để đặt điện thoại xuống và ngồi thẳng lên. Hai giây đó đổi được rất nhiều.
Chữ “con hơi sợ” là chữ quan trọng nhất. Nó nói thẳng ra rằng bạn đang run — và gần như không bố mẹ nào quát vào mặt một đứa vừa nói mình đang sợ.
Bạn không còn là đứa bị lôi ra hỏi tội. Bạn là người chủ động mở lời. Ngay cả trong đầu bạn, cảm giác cũng khác hẳn.
Đây là chỗ hay nhất. Nói được câu đầu rồi, bố mẹ sẽ hỏi “chuyện gì thế con?” — và từ đó bạn chỉ việc trả lời, không phải tự mở đường nữa.
Nếu câu trên chưa hợp với bạn, đây là mấy câu khác. Câu nào đọc lên thấy giống giọng mình nhất thì lấy câu đó:
Bạn thấy điểm chung không? Không câu nào phải kể ngay chuyện gì đã xảy ra. Tất cả chỉ làm một việc: mở cửa. Chuyện chính đi vào sau.
Chuyện của bạn thuộc loại nào? Bấm chọn một cái, mình đưa mấy câu mở lời hợp với loại đó và một khung bốn bước để nói cho gọn. Máy nhớ lựa chọn của bạn, đóng trang mở lại vẫn còn.
Chọn một loại ở trên. Loại nào cũng có cách mở lời của nó — không loại nào là không nói được.
Câu mở lời nên được nói thành tiếng trước ít nhất ba lần, lúc chỉ có mình bạn. Nói trong phòng tắm cũng được, nói với cái gối cũng được.
Nghe hơi buồn cười, nhưng có lý do thật: lần đầu nói ra miệng bao giờ giọng cũng run. Nếu ba lần run đó xảy ra lúc chỉ có một mình, thì lúc đứng trước bố mẹ bạn đã ở lần thứ tư rồi.
Cùng một câu nói, nói lúc này thì được nghe, nói lúc kia thì hỏng. Chuyện này không công bằng lắm, nhưng biết thì lợi cho bạn.
Có mấy lúc gần như chắc chắn hỏng, và bạn tránh được hết:
Còn một mẹo mà mình muốn nói riêng ra, vì nó hiệu quả đến mức hơi bất ngờ.
Trên xe. Lúc đang đi bộ. Lúc cùng đứng rửa bát. Lúc tắt đèn rồi mà mẹ còn ngồi ở mép giường.
Mấy lúc đó có một điểm chung: hai người cùng nhìn về một hướng, chứ không nhìn vào mặt nhau. Và chuyện khó nói ra dễ hơn rất nhiều khi bạn không phải nhìn thấy phản ứng trên mặt người kia ngay từ chữ đầu tiên.
Bạn không bắt buộc phải nói với cả bố lẫn mẹ cùng lúc. Không có luật nào bắt thế cả.
Trong nhà bạn, thường có một người dễ nghe hơn người kia. Có bạn thấy mẹ dễ nói hơn. Có bạn thì ngược lại, bố bình tĩnh hơn nên nói với bố trước. Cứ chọn người dễ, không có gì phải áy náy.
Và người bạn nói trước có thể trở thành người đứng cạnh bạn khi nói với người còn lại. Câu này bạn dùng được:
Nếu cả bố lẫn mẹ đều khó, bạn vẫn còn người khác: ông bà, anh chị, cô dì chú bác, thầy cô mà bạn quý. Nhờ một người lớn nói cùng không phải là mách lẻo, cũng không phải là hèn. Người lớn đi họp còn rủ nhau đi cùng cho đỡ ngại nữa là.
Có một cách bắt đầu mà nhiều bạn không nghĩ ra: hỏi trước, kể sau.
Kiểu như: “Mẹ ơi, hồi bé mẹ có bao giờ bị điểm kém không?” hay “Bố ơi, hồi bé bố có bao giờ làm hỏng đồ của ông bà không?”
Bố mẹ sẽ kể. Và trong lúc họ kể, cái không khí trong phòng mềm đi — vì lúc đó họ đang nhớ lại cảm giác của chính họ hồi bằng tuổi bạn. Đó là lúc rất dễ để bạn nói: “Tại vì hôm nay con…”
Nếu mở miệng ra là cổ nghẹn lại, bạn không hỏng hóc gì cả. Bạn chỉ cần đổi đường ra.
Có những bạn ngồi trước mặt mẹ, câu mở lời đã thuộc lòng, mà đến lúc mở miệng thì không ra tiếng. Mắt cay, cổ nghẹn, rồi lại thôi.
Nếu đó là bạn thì mình nói rõ ràng một câu: viết ra hoàn toàn hợp lệ.
Nhắn tin cho mẹ. Viết vào mảnh giấy để trên bàn bố. Viết vào cuốn vở rồi đưa. Bỏ tờ giấy dưới gối rồi nói “mẹ đọc cái con để trên giường nhé” rồi chạy vào phòng.
Tất cả những cách đó đều tính là đã nói. Không có cách nào là gian lận cả.
Thật ra viết còn có mấy lợi thế mà nói thẳng không có:
Nói miệng thì hay bị ngắt giữa chừng — bố mẹ nghe được nửa đã phản ứng. Chữ viết thì đọc hết mới trả lời được.
Đọc xong, họ có mấy phút để thở, để nghĩ. Câu đầu tiên họ nói với bạn sẽ tử tế hơn nhiều so với câu bật ra ngay lúc nghe.
Đúng cái khó lớn nhất ở chặng 6, viết ra là gỡ được luôn.
Viết xong đọc lại, thấy chỗ nào nghe hơi gắt thì sửa. Nói miệng thì lỡ là lỡ luôn.
Còn chuyện “viết như thế là hèn à?” — không. Người lớn cũng làm thế suốt. Họ nhắn tin cho nhau những chuyện không nói thẳng được, họ viết mail xin lỗi sếp, họ để lại mẩu giấy trên bàn ăn. Cả một cái nghề gọi là viết thư sinh ra là vì con người khó nói thẳng.
“Mẹ ơi, con có chuyện muốn nói mà con nói trực tiếp không nổi nên con nhắn. Hôm thứ ba con bị điểm kém môn toán, con sợ nên con chưa dám nói. Con xin lỗi mẹ vì con để lâu. Tối nay mẹ nói chuyện với con nhé, mẹ đừng giận con quá.”
Bốn câu. Chỉ có thế thôi. Bạn thay chuyện của bạn vào chỗ giữa là xong.
Chặng này khác hẳn các chặng kia. Bạn đọc kỹ giúp mình, kể cả khi bạn nghĩ nó không liên quan tới mình.
Từ đầu tới giờ, mình nói về những chuyện bạn lỡ làm: điểm kém, làm hỏng đồ, làm sai một việc.
Nhưng có một loại chuyện khác. Loại mà bạn không làm gì sai cả, mà vẫn khó nói — thậm chí còn khó nói hơn nhiều.
Nếu có chuyện như vậy đang xảy ra với bạn, mình muốn nói mấy câu này thật rõ. Bạn đọc chậm từng câu.
Trẻ con bị bắt nạt hay bị ai đó làm điều xấu thường im lặng, và gần như luôn vì cùng mấy lý do: sợ bị bảo là mách lẻo, sợ bị trả thù, sợ bố mẹ lo, sợ bố mẹ không tin, hoặc xấu hổ — cứ nghĩ chắc tại mình thế nào thì người ta mới làm thế với mình.
Mình trả lời từng cái: kể chuyện có người làm hại mình không phải mách lẻo, đó là tự bảo vệ. Bạn không làm gì để đáng bị như thế cả. Và bố mẹ thà lo còn hơn không biết — hỏi bố mẹ nào cũng vậy.
Còn cái câu “đừng kể với ai” thì mình muốn bạn nhớ nguyên vẹn quy tắc này:
Người tử tế không bắt trẻ con giữ bí mật về những việc họ làm với trẻ con. Câu “đừng kể” luôn luôn là dấu hiệu, không có ngoại lệ nào cả. Kể cả khi người nói câu đó là người bạn quen, người bạn quý, hay người trong nhà.
Và nếu vì lý do gì đó mà bố mẹ không phải người bạn kể được — có thể họ đang là một phần của chuyện, có thể bạn đã kể mà không được nghe — thì bạn vẫn còn nhiều cửa khác. Không bao giờ chỉ còn một cửa cả.
Ông bà, cô dì chú bác, anh chị họ đã lớn. Bất kỳ ai bạn thấy an toàn.
Giáo viên chủ nhiệm, hoặc thầy cô nào bạn quý nhất. Bạn có thể nhắn tin hoặc đưa giấy, không nhất thiết phải nói trực tiếp.
Nhiều bạn kể cho bố mẹ của đứa bạn thân trước, rồi người lớn đó nói lại giúp. Cách này rất hay được dùng và nó có tác dụng thật.
Có một số điện thoại dành riêng cho chuyện này, và người nghe máy là người được đào tạo để giúp bạn.
miễn phí · gọi được 24 giờ mỗi ngày · tất cả các ngày trong năm
Bạn gọi được từ điện thoại bàn, điện thoại di động, kể cả máy không có tiền trong tài khoản. Không mất phí.
Người nghe máy là người lớn được đào tạo để nghe đúng những chuyện như của bạn. Bạn không cần chuẩn bị gì, không cần nói hay, không cần biết mình muốn gì. Cứ gọi và kể được đến đâu thì kể.
Và nếu bạn thấy chưa gọi được ngay hôm nay, thì cứ ghi ba con số đó vào đâu đó bạn nhớ. Có nó ở đấy đã là khác rồi.
Mình biết chặng này nặng hơn các chặng khác. Nhưng mình thà viết ra mà bạn không cần dùng, còn hơn là bạn cần mà không có ai nói cho bạn biết.
Có người làm điều xấu với bạn không nói lên điều gì về bạn cả. Nó nói về người đó.
Bạn không phải người phải xấu hổ trong câu chuyện này. Chưa bao giờ là bạn.
Mình kể bạn nghe chuyện gì thường xảy ra tiếp, để bạn không phải bước vào chỗ tối hoàn toàn.
Việc đầu tiên xảy ra, gần như luôn luôn, là một cảm giác rất lạ ngay sau khi bạn nói xong câu cuối.
Nó không phải vui. Bố mẹ có thể đang cau mặt, chuyện chưa giải quyết xong gì cả. Nhưng trong bụng bạn, hòn đá kia vừa được nhấc ra. Nhiều bạn tả nó là: “tự nhiên thở được.”
Cảm giác đó tới trước cả khi biết bố mẹ phản ứng thế nào. Vì nó không đến từ phản ứng của họ — nó đến từ việc bạn không phải giữ nữa.
Còn bố mẹ thì sao? Mình nói cả hai khả năng, không giấu khả năng nào.
Cái này xảy ra nhiều hơn bạn tưởng. Họ thở dài, hỏi bạn mấy câu, rồi bắt tay vào giải quyết cùng bạn. Có khi họ còn nói một câu làm bạn muốn khóc: “Sao con không nói với mẹ sớm hơn?”
Và nếu bạn để ý, câu đó không phải câu mắng. Đó là câu tiếc — họ tiếc mấy ngày bạn phải ôm một mình.
Cái này cũng có thật, và mình không định nói dối bạn. Họ có thể to tiếng ngay lúc nghe. Có thể nói một câu làm bạn thấy đau, kiểu “sao con dại thế” hay “bố đã bảo rồi mà”.
Nếu chuyện đó xảy ra, mình muốn bạn biết hai điều.
Điều thứ nhất: phản ứng đầu tiên của người lớn thường là phản ứng của cơn hoảng, không phải kết luận cuối cùng của họ. Người lớn cũng cần thời gian nguội, y như bạn. Rất nhiều bố mẹ quát ở phút thứ nhất, rồi tối đó ngồi xuống cạnh giường bạn nói chuyện tử tế.
Điều thứ hai: ngay cả khi họ phản ứng chưa tốt, thì bạn vẫn làm đúng. Việc bạn nói ra là việc đúng. Cách họ nhận tin là phần của họ, không phải phần của bạn.
Bạn được phép nói: “Con nói xong rồi ạ. Con đi vào phòng một lúc, lát nữa mình nói tiếp được không ạ?”
Bạn đã làm phần khó nhất rồi. Bạn không phải đứng đó chịu hết mọi thứ trong một lần.
Có một chuyện xảy ra sau đó mà ít ai kể: lần sau sẽ dễ hơn lần này rất nhiều.
Vì bạn vừa có bằng chứng. Không phải bằng chứng rằng bố mẹ hiền — mà bằng chứng rằng bạn nói ra được. Cái đó nằm lại trong người bạn, và nó dùng được cho tất cả những lần sau, kể cả khi bạn ba mươi tuổi.
Chặng cuối. Từ đây bạn không đọc nữa — bạn viết một chuyện của riêng bạn.
Mình muốn bạn làm ba việc nhỏ, mỗi việc mất chưa tới một phút.
Việc thứ nhất: gõ ra cái chuyện bạn đang giữ. Chỉ một hai câu thôi cũng được. Chữ này nằm trên máy của bạn, không gửi đi đâu, không ai đọc được.
Chỉ riêng việc viết nó thành chữ đã làm được một việc rồi: cái đám mây mờ trong đầu bị buộc phải thành một câu cụ thể. Và câu cụ thể bao giờ cũng nhỏ hơn đám mây.
Việc thứ hai: chấm xem nó nặng cỡ nào, từ 1 tới 10.
Việc thứ ba: đặt một cái mốc. Không phải lời hứa, không ai kiểm tra bạn cả. Chỉ là một cái mốc để cái vòng ở chặng 2 không quay thêm vòng nữa.
Tất cả những gì bạn gõ ở đây chỉ nằm trên máy này. Không gửi đi đâu cả. Đóng trang mở lại thì vẫn còn.
Gõ chuyện của bạn, kéo thanh nặng, chọn một mốc, rồi bấm lưu.
Nếu bạn vừa gõ xong và thấy hơi rung rung một chút, thì bình thường thôi. Đó là vì lần đầu tiên chuyện đó ra khỏi đầu bạn và nằm ở một chỗ khác. Nó vẫn còn đấy, nhưng bạn không phải là chỗ duy nhất chứa nó nữa.
Quay lại chặng 5, lấy đúng một câu. Nói to lên ba lần lúc chỉ có mình bạn.
Chọn người dễ nói hơn. Không cần nói với cả hai cùng lúc.
Chọn lúc không ai đang vội, đang mệt, đang bực. Và nếu được thì chọn chỗ hai người không phải nhìn thẳng mặt nhau.
Nhắn tin cũng tính. Tờ giấy để trên bàn cũng tính. Không có cách nào là gian lận cả.
Và nếu tới hạn mà bạn vẫn chưa nói được? Không sao. Bạn đặt lại mốc mới rồi thử tiếp. Cái mốc đó không phải để chấm điểm bạn — nó chỉ để giữ cho chuyện này ở lại trong tầm mắt, thay vì trôi vào một cái vòng nữa.