Chê một người thì dễ, ba giây là xong. Nhìn ra điều tốt ở người đó thì khó hơn nhiều. Còn khó nhất — cái mà cuốn này muốn bạn tập — là giúp điều tốt ấy lớn lên.
Bắt đầu bằng việc thừa nhận cái đã. Mình không định giả vờ là chê thì khó.
Thử nghĩ xem, mấy câu này bạn buột miệng nói mất bao lâu:
Ba giây. Có khi còn chưa cần nhìn kỹ. Mắt vừa lướt qua là miệng đã bật ra câu chê rồi — vì tìm lỗi thì không cần nhìn lâu, nó cứ tự nhảy vào mắt.
Mình không trách bạn đâu, vì ai cũng thế. Kể cả người lớn, kể cả mình. Chê là việc dễ nhất mà một cái đầu con người có thể làm.
Cuốn này không bảo bạn thôi chê. Cuốn này muốn cho bạn xem một việc khó hơn nhiều — và chỉ khi biết nó khó, bạn mới thấy đáng để tập.
Tìm cái xấu thì dễ. Nhìn thấy cái tốt mới khó. Và khó hơn nữa là giúp cái tốt ấy lớn lên. Mười chặng sau đây đi đúng theo ba vế đó, từng bước một.
Không phải tại bạn xấu tính. Cái đầu của bạn vốn được lắp sẵn như thế.
Ngày xưa, tổ tiên loài người sống trong rừng, việc quan trọng nhất là để ý ngay lập tức mỗi khi có gì lạ — một tiếng động, một cái bóng di chuyển. Vì cái lạ đó có thể là thú dữ.
Ai để ý nhanh với điều nguy hiểm thì sống sót. Ai mải ngắm bông hoa đẹp mà quên để ý tiếng gầm gừ phía sau bụi cây thì… không còn ở đó để kể chuyện nữa.
Bây giờ không còn thú dữ trong rừng nữa, nhưng cái não đó thì vẫn giữ nguyên thói quen cũ. Nó vẫn bật chuông báo động thật to mỗi khi thấy điều gì đó “sai” — một lỗi, một vết bẩn, một câu nói dở.
Đây là điều quan trọng nhất của cả chặng này: thấy cái xấu là phản xạ, thấy cái tốt là một kỹ năng. Phản xạ thì tự động. Kỹ năng thì phải tập.
Còn một lý do nữa khiến cái tốt hay bị bỏ lỡ: nó hiếm khi tự lên tiếng.
Bạn làm đổ cả hộp màu giữa lớp — “cạch” một tiếng, màu văng tung toé. Cả lớp quay lại nhìn ngay lập tức. Chuyện đó ồn ào, hiển nhiên, không thể không thấy.
Còn bạn ngồi cạnh, suốt cả buổi học kiên nhẫn nhường bút chì cho bạn quên mang, không nói một câu nào — thì sao? Gần như không ai để ý.
Điều này giải thích vì sao ở lớp, ở nhà, bạn hay nghe người ta bàn tán về đứa nghịch, đứa hay bị mắng, đứa làm ồn — mà rất ít khi nghe ai nhắc tới đứa ngồi im lặng làm đúng phần việc của mình mỗi ngày.
Không phải vì đứa đó không có gì đáng nói. Chỉ là cái tốt của nó không gây tiếng động.
Vì là kỹ năng, nên tập được. Đây là một trò nhỏ để bắt đầu tập.
Mỗi tình huống dưới đây đều có một cái tốt đang nấp ở đâu đó — thứ mà nếu lướt qua nhanh, bạn sẽ không thấy. Đọc xong, thử đoán trước khi bấm xem gợi ý.
Đọc tình huống, đoán xem cái tốt nấp ở đâu, rồi bấm nút xem thử.
Đang tải tình huống…
Nếu bạn thấy có vài cái tốt hơi khó đoán — đúng rồi đấy. Cái tốt lặng lẽ thường trông không giống cái tốt ồn ào mà bạn quen thấy trên phim (cứu người, thắng giải…). Nó nhỏ hơn nhiều, và bình thường hơn nhiều.
Thấy được cái tốt rồi, việc tiếp theo là nói ra — nhưng nói sao mới đúng?
“Giỏi quá!” — “Đỉnh ghê!” — mấy câu này bạn nói được với bất kỳ ai, bất kỳ lúc nào, kể cả khi bạn còn chưa nhìn kỹ người ta làm gì. Nó nhanh, dễ, nhưng nhẹ hều.
Khen thật thì khác. Nó đòi bạn phải thật sự nhìn thấy việc cụ thể người kia đã làm — nên nó không thể nói bừa được.
Cách phân biệt rất đơn giản: khen sáo rỗng thì đổi tên người vào cũng đúng y hệt. Khen thật thì gắn chặt vào đúng việc người đó vừa làm — đổi sang người khác là sai ngay.
Lần sau muốn khen ai, thử ghép câu theo dạng: “Mình thấy cậu [việc cụ thể] — [vì sao việc đó khó/đáng].”
Ví dụ: “Mình thấy cậu nhặt hết đống sách bị đổ cho lớp mà chẳng ai nhờ — chắc mệt lắm.” Chỉ cần đúng một câu như vậy là đủ khác một trời một vực so với “giỏi quá”.
Chặng này nói về phần khó nhất trong ba vế: giúp cái tốt lớn lên.
Một việc tốt, nếu không ai để ý, không ai nói gì, thì không phải là nó cứ mãi giữ nguyên như cũ. Rất nhiều khi nó dần dần bé đi.
Không phải vì người làm việc tốt đó xấu tính đi. Mà vì trong đầu họ dần dần có một câu hỏi: “làm để làm gì, có ai thấy đâu?”
Đây là chỗ nhiều người hiểu nhầm: họ nghĩ ai tốt bụng thì sẵn tốt bụng luôn, không cần chăm cũng chẳng héo. Không phải vậy. Cái tốt là một cây con thật sự — bỏ mặc lâu ngày, nó cũng có thể lụi dần, kể cả ở người tốt nhất.
Và “tưới nước” ở đây không cần gì to tát. Chỉ cần một câu khen thật như chặng trước, đúng lúc, đúng việc — vậy là đủ.
Đây là lý do vì sao câu khen thật lại có sức mạnh hơn bạn tưởng.
Nếu suốt ngày bị gọi là “đứa hậu đậu”, dần dần bạn bắt đầu tin điều đó đúng, và thôi không cố cẩn thận nữa — vì “cố cũng vậy thôi, mình vốn hậu đậu mà”.
Nhưng nếu có ai đó nói thật lòng: “Mình thấy cậu cẩn thận lắm” — thì điều ngược lại xảy ra. Lần sau, bạn có xu hướng cẩn thận hơn thật, để xứng với câu đó.
Điều này đúng cả hai chiều, nên bạn cần cẩn thận với cả những câu chê. Gọi ai đó là “đồ ngốc”, “đồ hư” nhiều lần — không phải chỉ làm họ buồn lúc đó. Nó có thể khiến họ dần tin và thôi cố gắng làm khác đi.
Chặng quan trọng nhất về ranh giới. Đọc kỹ chặng này nhé.
Bài tập khó nhất của cả cuốn sách không phải là khen người bạn thích. Mà là tìm cái tốt ở người đang làm bạn khó chịu nhất — đứa anh/chị/em hay cãi nhau, đứa bạn hay chọc bạn.
Nhưng có một điều cực kỳ quan trọng phải nói rõ ngay ở đây: tìm cái tốt không có nghĩa là nhắm mắt cho qua mọi chuyện.
Nếu ai đó làm bạn đau thật sự, hoặc doạ bạn, hoặc cứ nhắm vào bạn nhiều lần để bắt nạt — thì việc cần làm không phải là ráng tìm ra điểm tốt của họ để tự nhủ “thôi bỏ qua”. Việc cần làm là nói ngay với bố mẹ, thầy cô, hoặc gọi tới Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Tự hỏi: chuyện này có làm bạn đau thân thể, hoặc lặp đi lặp lại khiến bạn sợ đi học/sợ về nhà không? Nếu có — đó không còn là chuyện “tìm cái tốt” nữa, đó là chuyện phải nói ra.
Chặng ngắn thôi. Nhưng thiếu nó thì cuốn sách này chưa trọn vẹn.
Cái khó ở chặng 2, chặng 3 mà bạn vừa đọc — não thích tìm cái xấu, cái tốt thì im lặng — nó cũng xảy ra y hệt khi bạn nhìn về chính mình.
Bạn nhớ rất rõ lần mình làm sai bài kiểm tra, lần mình cáu vô cớ với em, lần mình quên làm bài tập. Nhưng lần mình kiên trì tập xe đạp tới lần thứ hai mươi mới đi được — bạn có nhớ không?
Nếu chưa nhớ ra ngay, cũng bình thường thôi. Cái tốt ở chính mình cũng cần được “tưới” y như cái tốt ở người khác — chỉ là lần này, người cầm bình tưới là chính bạn.
Nghĩ về một việc bạn đã cố gắng gần đây, dù kết quả chưa hoàn hảo. Tự nói thầm một câu khen thật, đúng công thức ở chặng 5: “Mình đã [việc cụ thể] — [vì sao đáng].”
Chặng cuối. Bây giờ bạn viết, không đọc nữa.
Từ hôm nay, thử để ý xem — mỗi ngày, bạn có nhìn thấy ít nhất một điều tốt ở ai đó không? Không cần to tát. Càng nhỏ, càng im lặng, càng đáng ghi lại.
Gõ một điều tốt bạn vừa thấy ở ai đó, rồi bấm cho vào hộp. Chữ chỉ nằm trên máy của bạn, không gửi đi đâu.
Vài tuần nữa mở lại cái hộp này, bạn sẽ để ý một điều: một khi bắt đầu tìm, bạn thấy cái tốt ở khắp nơi — điều mà trước đây, khi chưa tập nhìn, bạn hoàn toàn không hề thấy.
Và mỗi lần bạn kể lại một điều trong hộp này cho đúng người đã làm nó — bạn không chỉ đang khen. Bạn đang tưới nước cho một cây con.