Rửa bát, quét nhà, gấp áo. Nghe chán chết, và nghe như một hình phạt. Nhưng có mấy chuyện về việc nhà mà chắc chưa ai kể cho bạn — nhất là chuyện nó âm thầm biến bạn thành người thế nào.
Trước khi khen việc nhà, mình phải thừa nhận đã: nó chán thật.
Mình không định lừa bạn rằng rửa bát là vui. Rửa bát không vui. Nó ướt, nó nhờn, và rửa xong thì tối mai lại có một chậu y hệt.
Nhưng có một lý do khác làm việc nhà khó chịu hơn hẳn bản thân nó, và ít ai nói ra: cách nó được giao cho bạn.
Để ý xem: cái làm bạn khó chịu không hẳn là chậu bát. Là cảm giác bị sai bảo. Là cảm giác mình đang bị bắt làm không công một việc chẳng ai thèm ghi nhận.
Nếu vậy thì bạn không sai chỗ nào cả. Ai bị đối xử như thế cũng khó chịu, kể cả người lớn.
Nó không bảo bạn “phải ngoan, phải nghe lời bố mẹ”.
Nó không giả vờ rằng lau nhà là một niềm vui lớn.
Nó chỉ cho bạn xem một góc nhìn khác — góc mà từ đó, cùng một chậu bát, bạn sẽ thấy một thứ hoàn toàn khác.
Thử đếm xem một ngày trong nhà bạn có bao nhiêu việc được làm.
Sáng nay bạn ngủ dậy. Nhà sạch. Có đồ ăn sáng. Áo đồng phục của bạn thơm, gấp gọn. Nước nóng có sẵn. Rác trong bếp không tràn ra.
Với bạn thì cái nhà nó… vốn thế. Nó luôn luôn như thế, giống như trời sáng thì có nắng.
Nhưng cái nhà không có nút tự động nào cả. Mỗi thứ trong đó đều là một việc có người làm — thường là lúc bạn đang ngủ, đang ở trường, hoặc đang cắm mặt vào điện thoại.
Mỗi lần bấm là một việc có người đã làm trong nhà bạn hôm nay.
việc — bạn có nhìn thấy cái nào không?
Mình dừng ở hai mươi việc, nhưng thật ra chưa hết đâu. Còn tiền điện ai đóng, cái bóng đèn hỏng ai thay, thuốc trong tủ ai mua…
Đây không phải để bạn thấy áy náy. Áy náy chẳng để làm gì.
Đây chỉ để bạn nhìn thấy — vì thứ mình không nhìn thấy thì mình không thể trân trọng, cũng không thể chia sẻ được.
Chuyện này có thật, và nó xảy ra với rất nhiều người.
Có một anh học rất giỏi. Suốt mười hai năm đi học, anh chưa từng phải làm việc nhà — bố mẹ bảo “con cứ lo học thôi, việc nhà để mẹ”.
Rồi anh đỗ đại học, đi học xa, ở trọ một mình.
Tuần đầu tiên, anh phát hiện ra mấy chuyện sau:
Anh vẫn học rất giỏi. Điểm vẫn cao. Nhưng anh không tự chăm nổi bản thân mình, và cái đó thì bảng điểm không cứu được.
Có một sự thật hơi phũ: ai rồi cũng phải học mấy việc này. Không học lúc mười tuổi thì học lúc mười tám — lúc đó vừa phải học vừa phải lo cả trăm thứ khác, và không có ai chỉ cho.
Bây giờ bạn học mấy việc đó trong một cái nhà an toàn, có người chỉ, làm hỏng cũng chẳng sao. Đó là điều kiện tốt nhất để học mà sau này bạn không có lại đâu.
Đây là phần mà mình nghĩ chưa ai chỉ ra cho bạn.
Bạn tưởng rửa bát chỉ dạy bạn… rửa bát. Không phải.
Mỗi việc nhà đều là một bài tập cho một kỹ năng thật — thứ kỹ năng mà đến lúc đi làm người ta trả tiền cho bạn, mà ở trường thì không dạy.
| VIỆC NHÀ | THẬT RA ĐANG TẬP GÌ |
|---|---|
| Nấu một bữa cơm | Làm ba bốn việc song song, canh thời gian để mọi thứ cùng xong một lúc. Đây chính là kỹ năng quản lý công việc. |
| Rửa bát | Làm một việc nhàm chán đến nơi đến chốn, kể cả khi không ai kiểm tra. |
| Dọn phòng | Nghĩ ra một hệ thống: cái gì để đâu, để sao cho lần sau tìm được ngay. |
| Giặt quần áo | Làm theo quy trình, và hiểu rằng bỏ qua một bước thì hỏng cả mẻ. |
| Đi chợ, mua đồ | So giá, chọn cái nào đáng tiền, tiêu trong một khoản có hạn. |
| Trông em | Chịu trách nhiệm về một người khác. Không có kỹ năng nào lớn hơn cái này. |
Nhìn cột bên phải mà xem. Đọc lại một lần nữa đi.
Đó không phải mấy việc lặt vặt. Đó là danh sách kỹ năng của một người trưởng thành — và bạn đang được tập chúng miễn phí, ngay trong bếp nhà mình.
Người ta có làm nghiên cứu về chuyện này. Những đứa trẻ được làm việc nhà từ nhỏ, khi lớn lên thường tự lập hơn, biết hợp tác hơn, và ít bỏ cuộc hơn khi gặp việc khó.
Không phải vì rửa bát có phép màu. Mà vì suốt bao nhiêu năm, chúng nó liên tục nhận được một thông điệp: “mình là người làm được việc”.
Cùng một chậu bát. Cùng mười lăm phút. Nhưng là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.
Tình huống một: mẹ gọi “ra rửa bát đi con!”, bạn càu nhàu, đứng dậy, rửa.
Tình huống hai: bạn đi ngang bếp, thấy chậu bát, tự đứng lại rửa. Không ai bảo.
Chậu bát sạch như nhau. Nhưng con người bạn trong hai tình huống đó khác nhau hoàn toàn.
Cái khác biệt nghe nhỏ, nhưng nó theo bạn cả đời. Ở bất kỳ chỗ nào — lớp học, đội bóng, sau này là chỗ làm — người ta luôn chia làm hai loại:
Loại một: chờ được giao việc. Giao gì làm nấy, không giao thì ngồi chơi.
Loại hai: tự nhìn thấy việc cần làm rồi làm.
Loại hai lúc nào cũng hiếm hơn nhiều. Và ở đâu người ta cũng quý loại hai hơn hẳn — không phải vì họ làm nhiều hơn, mà vì người khác không phải nghĩ hộ họ.
Nhớ chuyện lá phiếu ở cuốn “Từng bước một” không? Đây cũng vậy.
Mỗi lần bạn tự đứng dậy làm một việc không ai bảo, bạn vừa bỏ một lá phiếu cho “mình là người chủ động”. Mỗi lần bạn chờ đến khi bị quát mới làm, bạn bỏ một lá cho phía ngược lại.
Bạn để ý cảm giác này chưa? Nó rất khẽ, nên dễ bỏ qua.
Bạn vừa dọn xong cái bàn học bừa bộn. Bạn lùi lại nhìn một cái.
Có một cảm giác rất nhẹ chạy qua. Không phải vui kiểu cười to. Nó êm hơn. Kiểu như trong người vừa gọn lại một chút.
Cảm giác đó có thật, và nó có lý do.
Cái cảm giác đó tên là “mình vừa làm được một việc”. Và điểm mấu chốt là: nó chỉ đến khi bạn tự tay làm ra một kết quả nhìn thấy được.
Bạn thử so với cảm giác sau khi lướt điện thoại hai tiếng xem. Sau hai tiếng đó, bạn thấy gì? Thường là hơi trống, hơi mệt, và không có gì để chỉ vào cả.
Hai thứ này ngược nhau hoàn toàn. Và cái ngược đó giải thích khá nhiều chuyện trong đời — không riêng gì việc nhà.
Không biến được thành vui, nhưng làm cho dễ chịu hơn nhiều thì được.
Đừng nghĩ “dọn phòng” — nghĩ “dọn mười phút”. Có giờ kết thúc thì đầu óc chịu bắt đầu ngay. Mười phút hết thì được phép dừng thật.
Mà thường thì hết mười phút bạn sẽ làm nốt, vì lúc đó đã vào đà rồi.
Nghe thì tầm thường, nhưng nó đổi hẳn cảm giác. Chọn sẵn hai ba bài — rửa bát hết ba bài là xong.
Một mình rửa bát thì chán. Hai đứa rửa cùng, một đứa rửa một đứa tráng, vừa làm vừa nói chuyện — nó thành chuyện khác hẳn.
Cầm món đồ nào lên thì cất luôn về chỗ của nó, đừng đặt tạm sang chỗ khác. Nghe nhỏ thôi nhưng nó cắt được một nửa công việc dọn dẹp.
Chọn một góc bừa nhất trong phòng. Bấm nút. Chỉ làm góc đó thôi.
Mười phút. Hết giờ là được dừng, không ai bắt làm thêm.
Chặng này nói về phía bên kia — phía mà bạn ít khi nhìn thấy.
Khi bạn tự làm một việc nhà mà không ai bảo, bố mẹ sẽ nói gì đó kiểu “ừ, giỏi”, rồi thôi. Nghe hơi nhạt.
Nhưng cái diễn ra trong đầu họ lúc đó không nhạt chút nào.
Thứ họ thấy không phải là “nhà đỡ bẩn hơn một tí”. Cái họ thấy là: đứa con mình đang lớn lên. Đang bắt đầu thành một người tự lo được cho mình.
Với bố mẹ, đó là một trong những cảm giác nhẹ nhõm nhất trên đời — vì nỗi lo âm thầm nhất của mọi bố mẹ là “sau này không có mình thì nó sống thế nào?”
Bố mẹ bạn cũng mệt. Họ đi làm cả ngày, về nhà lại làm tiếp ca hai — nấu, dọn, giặt — cho đến lúc đi ngủ.
Họ ít khi kêu, nên bạn dễ tưởng họ không mệt. Người lớn hay có thói quen đó: mệt thì giấu đi.
Nên có một việc nhỏ mà tác dụng lớn hơn bạn tưởng rất nhiều: làm một việc nhà vào đúng hôm bố mẹ có vẻ mệt. Không cần thông báo, không cần kể công.
Bạn sẽ không thấy phản ứng gì to tát đâu. Nhưng tin mình đi — cái đó họ nhớ rất lâu.
Bạn hỏi việc nhà làm bạn tự hào điều gì. Đây là câu trả lời.
Nhiều người tưởng tự hào là được khen. Không phải. Được khen là một cảm giác khác, và nó bay đi rất nhanh — mai không ai khen nữa thì hết.
Tự hào là một thứ nằm bên trong, và nó chỉ đến từ đúng một chỗ: bạn tự biết mình làm được.
Thử tưởng tượng một buổi tối, mấy năm nữa.
Bố mẹ về muộn. Trong nhà chỉ có bạn và đứa em. Em đói.
Bạn vào bếp. Bạn biết gạo để đâu, biết vo bao nhiêu nước, biết bật nút nào. Bạn rán quả trứng — không cháy. Bạn nhặt mớ rau, luộc, biết luộc bao lâu thì vớt ra cho còn xanh.
Rồi hai đứa ngồi ăn. Cơm chín. Em ăn hết.
Trong buổi tối đó có thể không có ai khen bạn cả. Bố mẹ chưa về. Em thì chỉ lo ăn.
Nhưng bạn sẽ biết một điều, và biết rất rõ: lúc cần, mình lo được.
Đó chính là tự hào. Nó không cần khán giả. Nó không hết hạn. Và không ai lấy đi được, vì nó không do ai trao cho bạn cả — bạn tự làm ra nó.
Chặng cuối. Không đọc nữa — chọn một việc thôi.
Đây là đề nghị của mình, và mình nghĩ nó là việc đáng làm nhất trong cả cuốn sách:
Chọn một việc trong nhà và nhận nó hẳn. Không phải làm hộ, không phải khi được sai — mà là việc đó từ nay là của mình.
Một việc thôi. Nhỏ cũng được. Đổ rác. Gấp quần áo khô. Lau bàn ăn sau bữa cơm. Cho mèo ăn.
Điều quan trọng không phải việc đó to hay nhỏ. Điều quan trọng là không ai phải nhắc bạn nữa. Đó chính là chỗ mọi thứ thay đổi.
Gõ tên việc, rồi mỗi ngày làm xong thì bấm vào ô.
Chưa có ngày nào. Hôm nay bắt đầu được rồi đấy.
Hai tuần đầu sẽ hơi khó chịu, vì bạn sẽ hay quên. Bình thường thôi — nhớ luật ở cuốn “Từng bước một”: quên một hôm không sao, đừng quên hai hôm liền.
Đến tuần thứ ba, một chuyện sẽ xảy ra: bạn làm mà không phải nghĩ nữa. Nó thành phản xạ, như đánh răng.
Và tới lúc đó thì trong nhà có một việc mà mọi người đều tin là bạn lo. Cái cảm giác được tin như vậy — bạn thử rồi sẽ biết.