Mới cười sằng sặc đó, mười phút sau chỉ một câu vô duyên là muốn đóng sầm cửa lại. Bạn có tự hỏi mình bị làm sao không? Cuốn này không phải để chữa bạn — nó để chỉ bạn ba việc nhỏ có thể làm ngay lúc cơn đang lên.
Bắt đầu bằng đúng câu hỏi mà chắc bạn đã tự hỏi không dưới một lần.
Sao mới cười sặc sụa với đứa bạn thân, quay đi quay lại chỉ một câu chọc bé xíu mà tự dưng muốn hét vào mặt ai đó?
Nếu gần đây bạn thấy mình như vậy, chắc bạn từng nghĩ mấy câu này:
Nếu có — bạn không bị làm sao cả. Và đó cũng không phải vì bạn "hư đi" hay "khó ở" như đôi khi người lớn hay nói.
Cảm xúc bạn đang thấy là thật, chỉ là nó đang chạy mạnh hơn hồi bạn còn nhỏ rất nhiều. Cuốn này sẽ giải thích vì sao — không phải để bạn bào chữa, mà để bạn hiểu đúng cái đang xảy ra trong người mình.
Nhưng nếu không phải tại tính cách, thì tại cái gì?
Và công trường nào cũng bừa bộn trước khi xong.
Não bạn không chỉ đang "lớn hơn" như cánh tay hay đôi chân. Ở tuổi này, nó đang được xây lại gần như toàn bộ — dây thần kinh mới, kết nối mới, cả một khu vực đang thi công thật sự.
Vấn đề là công trường đó không xây đều một lượt. Có hai khu xây theo tốc độ rất khác nhau:
Phần não tạo ra cảm xúc mạnh — vui, giận, sợ, tủi — phát triển và "chạy full ga" gần như từ đầu tuổi dậy thì. Cảm xúc của bạn bây giờ mạnh hơn hồi lớp 3 thật, không phải bạn tưởng tượng.
Phần biết dừng lại, cân nhắc, nghĩ trước khi nói — nằm ngay phía sau trán — phải đến hơn hai mươi tuổi mới xây xong hẳn. Ở tuổi bạn, nó vẫn còn giàn giáo.
Đó là lý do cảm xúc của bạn hay chạy trước cả khi bạn kịp nghĩ. Không phải vì bạn không cố gắng. Cái phanh đúng nghĩa là chưa lắp xong.
Nếu não ai tuổi này cũng vậy, sao có bạn trông vẫn "bình tĩnh" hơn hẳn?
Vì bên trong họ cũng đang có công trường y hệt — chỉ là họ đã có vài công cụ để làm việc với nó, chứ không phải sinh ra đã bình tĩnh. Ba công cụ đó là thứ cuốn này sẽ đưa cho bạn.
Nhưng trong lúc công trường còn ngổn ngang, mình làm gì với cảm xúc đang chạy nhanh hơn cái phanh?
Một chiếc xe có đèn báo xăng sắp hết. Đèn đó có phải lỗi của xe không?
Không ai chửi cái xe vì nó bật đèn báo xăng. Đèn đó đang làm đúng việc của nó — báo cho người lái biết có gì cần chú ý, trước khi xe chết máy giữa đường.
Cảm xúc mạnh hoạt động gần giống vậy. Tức, buồn, ghen, sợ — chúng là đèn báo của cơ thể, không phải bằng chứng rằng bạn hỏng hay bạn tệ.
Xấu hổ vì cảm xúc mạnh cũng vô lý y như xấu hổ vì xe mình có đèn báo. Cái nên làm không phải là đập vỡ đèn — mà là nhìn xem nó đang báo điều gì.
Nhưng đèn báo kêu thì kêu, mình vẫn phải đi tiếp — vậy làm gì với cơn đang lên, ngay lúc nó đang lên?
Con quái vật không tên luôn to hơn con quái vật có tên.
Có ai gọi cảm xúc của mình là "khó chịu" chung chung bao giờ chưa? Cứ mơ hồ vậy thì nó cứ to hoài, không biết đường nào mà xử lý.
Có một điều lạ mà khoa học não bộ chỉ ra: khi bạn gọi đúng tên một cảm xúc — không phải "khó chịu" chung chung, mà cụ thể là tức, tủi, ghen, sợ, mệt — phần não biết suy nghĩ (khu "phanh lại" ở chặng trước) được kích hoạt. Và khi nó hoạt động, phần cảm xúc sẽ tự động dịu bớt.
Không cần lâu. Chỉ cần đủ để tự hỏi: "Đây là cảm giác gì?"
Không phải "khó chịu". Là tức, là tủi, là ghen, là sợ bị bỏ rơi, là mệt vì phải cố gắng quá lâu.
Nói thầm trong đầu cũng được. Viết một dòng trong điện thoại cũng được. Chỉ cần chữ đó tồn tại ngoài đầu bạn một chút.
Đặt tên xong rồi thì sao? Cơn vẫn còn nguyên đó mà.
Cơ thể có một cái nút hạ nhiệt khẩn cấp, và nó nằm ngay trong hơi thở.
Khi cảm xúc mạnh bùng lên, hơi thở tự động trở nên nhanh và nông. Cơ thể đang chuẩn bị "chiến hoặc chạy" — hữu ích nếu có hổ đuổi, không hữu ích lắm nếu chỉ là một câu nói khó nghe.
Điều thú vị: chuyện này chạy được ngược lại. Thở chậm và sâu gửi tín hiệu lên não: "an toàn rồi, không cần báo động nữa" — và nhịp tim thật sự chậm xuống theo.
theo chấm tròn đi hết một vòng, lặp lại 3-4 vòng
Cách gọi là "thở hộp" — bốn cạnh bằng nhau, mỗi cạnh bốn giây. Nếu khó nhớ nhịp, chỉ cần một điều đơn giản hơn: thở ra dài hơn hít vào. Riêng việc đó cũng đã hạ nhiệt được kha khá.
Thở xong thấy đỡ hơn một chút — nhưng bao lâu thì cơn thật sự qua?
Đây là con số quan trọng nhất trong cả cuốn sách.
Khi một cảm xúc mạnh bùng lên, cơ thể bơm ra một đợt chất hoá học tương ứng — đó là lý do tim đập nhanh, mặt nóng bừng, tay hơi run. Đợt hoá học đó có một đặc điểm: nó chỉ tồn tại khoảng 90 giây rồi tự rã hết.
Chín mươi giây thôi. Không phải nửa tiếng, không phải cả buổi tối. Vậy sao nhiều khi cơn tức kéo dài đến hàng giờ?
Vì hầu như lúc nào mình cũng vô tình "đổ thêm dầu" vào đúng lúc nó sắp tắt: nhắc lại chuyện đó trong đầu, tưởng tượng ra một câu đáp trả hay hơn, nghĩ "chắc nó ghét mình thật", kể lại cho ba người khác nghe.
Mỗi lần nghĩ lại là một đợt hoá học mới được bơm ra — cơn không hề kéo dài tự nhiên, mà được châm lại liên tục bởi chính suy nghĩ của mình.
Biết vậy rồi — thử chờ thật 90 giây xem sao?
Không cần đợi lúc đang tức mới thử. Tập trước để lúc cần, tay đã quen việc.
Chọn một tình huống gần giống chuyện từng làm bạn khó chịu, hoặc tự gõ cảm xúc của riêng bạn — rồi bấm bắt đầu đếm.
Bấm một tình huống để điền sẵn tên cảm xúc, hoặc tự gõ vào ô bên dưới.
Gọi tên cảm xúc rồi bấm bắt đầu. Máy sẽ đếm ngược thật 90 giây.
Cơn không phải lúc nào cũng biến mất hoàn toàn ngay sau 90 giây đầu — đôi khi cần thêm một, hai đợt liên tiếp mới thật sự nhẹ. Vẫn tốt hơn rất nhiều so với việc không chờ giây nào cả.
Nhưng lỡ chờ hết mấy đợt 90 giây, thở xong, đặt tên xong mà cơn vẫn không nhẹ đi — thậm chí còn to hơn thì sao?
Ba công cụ trên là cho cảm xúc mạnh bình thường. Có một loại khác, không bình thường — và bạn cần biết phân biệt.
Vậy làm sao biết đâu là lúc tự xử lý được, đâu là lúc cần thêm người khác?
Nếu một trong những điều sau đang xảy ra, đó không còn là chuyện tự chờ 90 giây là xong nữa — đó là lúc cần nói với người lớn ngay:
Đây không phải là yếu đuối. Một số cơn cần một người có chuyên môn giúp, giống như một số vết thương cần bác sĩ chứ không phải chỉ dán băng cá nhân.
Tìm ngay một người lớn tin được — bố mẹ, thầy cô, hoặc bất cứ ai bạn thấy dễ nói chuyện. Không cần chờ đến khi "đủ nghiêm trọng" mới nói.
Câu mở lời với người lớn tin cậy cũng đơn giản: "Con đang thấy cảm xúc quá to, con cần ai đó giúp."
Ai là người mình sẽ gọi đầu tiên, nếu một ngày cơn đó thật sự quá to?
Đứa bạn thân vừa cáu với bạn vô cớ sáng nay — biết đâu não nó cũng đang là công trường y hệt bạn.
Nếu công trường não này ai ở tuổi bạn cũng có, vậy người đang cáu gắt vô cớ với bạn có đang trải qua đúng thứ bạn vừa đọc không?
Rất có thể. Bạn thân, anh chị em, có khi cả người lớn trong nhà — dù họ đã qua tuổi dậy thì từ lâu, ai cũng có ngày tồi tệ — đều có lúc thất thường y như bạn.
Điều đó không có nghĩa bạn phải chịu đựng khi ai đó đối xử tệ với mình — bạn vẫn được quyền nói "bạn nói vậy làm mình buồn đó". Nó chỉ có nghĩa là chậm lại một nhịp trước khi gán cho họ một ý xấu.
Và ngược lại: có khi chính bạn mới là người vừa quạu vô cớ với ai đó. Một câu ngắn sau khi nguôi lại sửa được rất nhiều: "Lúc nãy tớ hơi quá, xin lỗi nhé."
Lần tới có ai bỗng dưng cáu gắt vô cớ với bạn, bạn sẽ nghĩ gì trước khi cáu lại?
Không phải để chấm điểm bạn — để chắc là ba công cụ đã thật sự ở trong đầu, không chỉ ở trong sách.
Mỗi câu chỉ có một đáp án đúng theo đúng nội dung bài. Bấm nộp để xem kết quả.
Không cần viết đúng, không ai chấm điểm cái này. Cứ gõ ra điều bạn còn phân vân về cảm xúc của mình — chữ chỉ nằm trên máy của bạn.
Câu hỏi vừa nghĩ ra, dù chưa rõ ràng lắm, cũng đáng lưu lại.
Cơn cuối cùng khiến bạn muốn hét lên là khi nào? Nếu quay lại đúng lúc đó, bạn sẽ thử công cụ nào trước?