Có một cách kiểm tra xem bạn đã thật sự hiểu bài chưa, mất đúng ba phút, và nó tàn nhẫn đến mức không lừa được.
Đây là lý do bạn học bài kỹ mà vào phòng thi vẫn tắc.
Tối qua bạn đọc lại bài ba lần. Đọc đến lần thứ ba thì mọi thứ trôi tuồn tuột, quen mắt, dễ chịu. Bạn gấp sách và nghĩ: “ok, hiểu rồi.”
Hôm sau cô gọi lên bảng. Bạn đứng đó. Trong đầu có hình dạng của câu trả lời — nhưng không có chữ nào chịu ra.
Cái cảm giác “hiểu rồi” khi đọc lại không phải là hiểu. Nó chỉ là quen.
Đọc lần thứ ba thì chữ trở nên quen mắt, và đầu bạn nhầm cảm giác quen đó thành cảm giác hiểu. Hai thứ này khác nhau hoàn toàn — và bạn chỉ phát hiện ra vào đúng lúc không muốn nhất.
Feynman phát hiện ra chuyện này từ hồi còn đi học, và ông nghĩ ra một cách để bắt quả tang chính mình.
Không cần dụng cụ gì. Một tờ giấy là đủ.
Ví dụ: “Vì sao có mùa”. Chỉ một chủ đề thôi, đừng ôm cả chương.
Viết bằng từ thường ngày. Cấm dùng từ trong sách giáo khoa mà chính bạn cũng không giải thích nổi. Viết như đang nói chuyện, không cần văn hay.
Sẽ có chỗ bạn viết được nửa câu rồi tắc. Hoặc chỗ bạn phải chép nguyên si từ sách vì không diễn đạt lại được.
Khoanh tròn mấy chỗ đó. Đó chính là những chỗ bạn chưa hiểu — mà nãy giờ bạn vẫn tưởng là hiểu.
Rồi giảng lại lần nữa. Lần này sẽ trôi. Xong.
Vì đứa lớp 3 không biết từ chuyên môn. Nó sẽ hỏi “thế nghĩa là sao?” ngay khi bạn dùng một từ to.
Mà từ to chính là chỗ người ta hay giấu sự không hiểu của mình vào đó — kể cả người lớn.
Đa số học sinh làm ngược: né chỗ tắc. Sai chỗ đó.
Khi giảng thử mà tắc, phản xạ tự nhiên là thấy khó chịu rồi bỏ qua, học phần khác dễ hơn cho đỡ nản.
Nhưng thử nghĩ xem: cả buổi tối học bài, phần lớn thời gian bạn đang ôn lại những thứ bạn đã biết rồi. Nó dễ chịu, nhưng nó không thêm được gì.
Chỗ bạn tắc là chỗ duy nhất trong cả bài học có giá trị.
Mọi phần khác bạn đã biết rồi — ôn lại chỉ tốn thời gian. Nếu tối nay bạn chỉ sửa đúng ba chỗ tắc, bạn học được nhiều hơn cả một buổi đọc lại từ đầu đến cuối.
Đừng để mai. Lấy đúng bài bạn vừa học xong đi.
Gõ vào ô dưới. Không ai chấm điểm — máy chỉ soi giúp bạn mấy chỗ đáng ngờ.
Ví dụ bạn chỉ viết được đúng một câu chép từ sách — thì đó không phải là thất bại. Đó là kết quả.
Bạn vừa phát hiện ra bài này mình chưa hiểu, trước khi cô gọi lên bảng. Đó chính là điều kỹ thuật này sinh ra để làm.
Khi giảng mà thấy mình sắp nói mấy câu này, dừng lại ngay.
Ba câu này đều là chỗ trốn. Chúng nghe như đang giải thích, nhưng thật ra không nói gì cả.
Đặc biệt câu “cái này thì hiển nhiên”. Feynman có một câu nổi tiếng đại ý là: nếu bạn không giảng được nó một cách đơn giản, nghĩa là bạn chưa hiểu nó đủ rõ.
Từ khó không phải dấu hiệu của người giỏi. Thường nó là chỗ người ta giấu sự không hiểu.
Người hiểu thật thì giảng được bằng từ dễ. Người chưa hiểu mới phải bám vào từ khó — vì đó là những chữ họ nhớ được mà không biết nghĩa.
Mọi môn. Toán, Sử, Sinh, tiếng Anh, đàn, cờ vua — bất cứ thứ gì bạn cần hiểu chứ không chỉ thuộc.
Và nó nối thẳng với chuyện ở cuốn “Cuộc đời không phải cuộc đua”: giảng cho đứa bạn nghe cũng chính là đang dùng kỹ thuật này. Bạn giúp nó, mà bạn được nhiều hơn.