Ở lớp, người ta xếp hạng bạn. Nên bạn dễ tưởng cuộc đời cũng là một đường chạy, ai vượt lên thì người kia tụt lại. Mười chặng này để nói rằng: không phải vậy đâu.
Mình muốn bắt đầu bằng một chuyện hơi ngại nói.
Cô trả bài kiểm tra. Bạn được 7. Bạn ngồi cạnh được 10.
Bạn nói “ừ giỏi thế” — nhưng bên trong có một cái gì đó nhoi nhói. Hơi tức. Hơi buồn. Có khi thoáng qua trong đầu một câu mà bạn thấy xấu hổ vì đã nghĩ nó.
Nếu bạn từng nghĩ mấy câu đó — nghe này, đây là phần quan trọng nhất của cả chặng:
Nó là một phản xạ rất cũ trong đầu người, cũ hơn cả trường học. Ngày xưa, khi con người sống thành bầy nhỏ, thức ăn thì ít, việc để ý xem ai đang có nhiều hơn mình là chuyện sống còn. Cái phản xạ đó vẫn còn nguyên trong đầu bạn hôm nay, chỉ có điều bây giờ nó bật lên vì… một con điểm.
Nên bạn không cần thấy tội lỗi vì đã có cảm giác đó. Cảm giác thì tự đến, bạn không chọn được.
Thứ bạn chọn được là việc bạn làm tiếp theo. Và đó là toàn bộ nội dung của chín chặng còn lại.
Muốn mình giỏi lên là chuyện tốt. Nó làm bạn học, làm bạn cố.
Muốn người khác kém đi là chuyện khác hẳn. Nó không làm bạn giỏi thêm một tí nào — nó chỉ làm bạn mệt.
Hai cái này hay bị nhầm là một. Chúng không phải là một.
Bạn đang nhìn thế giới bằng cái nào? Bấm thử cả hai xem.
Có hai cách nhìn cuộc đời. Chọn cách nào thì cuộc đời bạn sẽ diễn ra gần đúng như thế.
Nhìn kiểu cái thang: chỗ đứng thì ít, người thì đông. Bạn khác lên một bậc nghĩa là bạn tụt một bậc. Nhìn kiểu này thì bạn buộc phải mong người khác vấp — vì đó là cách duy nhất bạn tiến.
Nhìn kiểu cái vườn: cây bên cạnh cao lên không làm cây bạn thấp đi. Thậm chí một khu vườn nhiều cây thì đất tốt hơn, mát hơn, và cây nào cũng lớn nhanh hơn so với khi đứng một mình.
Trường học được thiết kế giống cái thang: có xếp hạng, có “nhất lớp”, có bảng điểm so sánh. Nên bạn tưởng cả thế giới là cái thang cũng là chuyện dễ hiểu.
Nhưng cái thang đó chỉ tồn tại trong vài năm và trong một căn phòng. Sau khi ra khỏi lớp, gần như không còn ai xếp hạng bạn với bạn cùng lớp nữa. Cái còn lại là một cái vườn rất rộng.
Câu trả lời thật thà: không lấy đi cái gì cả.
Thử nghĩ cho kỹ nhé. Bạn ngồi cạnh được 10 điểm. Bài của bạn được 7.
Nếu bạn ấy được 8 thay vì 10, thì bài của bạn có thành 9 không?
Không. Nó vẫn là 7. Y nguyên.
Có những thứ trên đời đúng là chỉ có một: cái cúp vô địch, cái ghế lớp trưởng, suất học bổng. Với mấy thứ đó thì đúng là có người được, người không.
Nhưng đó là phần rất nhỏ của cuộc đời. Còn hầu hết những thứ đáng giá thì không hề có giới hạn: hiểu một bài toán, đọc được một cuốn sách, vẽ đẹp hơn hôm qua, có một người bạn tin mình.
Bạn ngồi cạnh hiểu bài không làm bạn hiểu ít đi. Bạn ấy có nhiều bạn không làm bạn hết bạn.
“Việc bạn ấy làm tốt đã lấy đi cụ thể cái gì của mình?”
Chín trên mười lần, câu trả lời trung thực sẽ là: không lấy gì cả. Chỉ là mình thấy khó chịu thôi. Và biết được điều đó thì cảm giác khó chịu tự nhiên nhẹ đi rất nhiều.
Chuyện này ngắn thôi, nhưng nó giải thích gần hết mọi thứ.
Đầu ngõ nhà mình có hai quán nước mía, nằm sát cạnh nhau. Quán cô Ba và quán chú Tư.
Chú Tư nghĩ rất đơn giản: khách vào quán cô Ba là khách không vào quán mình.
Thế là chú hạ giá xuống thấp hơn một nghìn. Cô Ba hạ theo. Chú bày ghế lấn ra chắn lối vào quán bên kia. Cô Ba bày lại. Có hôm khách hỏi “quán kia sao?”, chú Tư nói mát một câu.
Cuối năm, cả hai quán đều mệt, đều bán rẻ hơn, và đều ít lãi hơn năm ngoái.
Không hiểu sao, một hôm chú Tư hết đá lạnh giữa trưa nắng. Cô Ba đưa sang cho một bịch. Chú Tư ngại, mấy hôm sau cô Ba đau lưng, chú trông hộ quán một buổi.
Rồi hai người phát hiện ra một chuyện buồn cười: khi cả hai quán cùng mở, người đi đường nghĩ “ngõ này chắc nước mía ngon, có hẳn hai hàng” — và họ ghé vào.
Càng đông quán, càng đông khách. Cả hai quán đều bán được nhiều hơn hồi chỉ có một quán.
Bạn cùng lớp của bạn cũng vậy thôi. Một lớp mà ai cũng giấu bài, ai cũng mong đứa khác sai, thì cả lớp cùng dốt đi. Một lớp mà đứa hiểu chỉ cho đứa chưa hiểu thì cả lớp cùng khá lên — kể cả đứa đi chỉ. Chặng sau sẽ giải thích vì sao.
Nghe như câu người lớn nói cho hay. Nhưng cái này có thật, và giải thích được.
Giả sử bạn hiểu một bài toán ở mức tàm tạm. Rồi bạn ngồi giảng lại cho đứa bạn chưa hiểu.
Chuyện gì xảy ra trong đầu bạn lúc đó?
Trong đầu bạn, kiến thức đang nằm lộn xộn. Để nói ra thành lời, bạn phải xếp nó theo thứ tự: cái này trước, cái kia sau. Chỉ riêng việc xếp lại đã làm bạn hiểu sâu hơn.
Đang giảng ngon lành thì bạn khựng lại: “ơ, đoạn này tại sao lại thế nhỉ?” Đó là chỗ bạn tưởng mình hiểu mà thật ra chưa. Nếu không giảng cho ai, bạn sẽ không bao giờ phát hiện ra cái lỗ đó — cho đến hôm đi thi.
Đứa bạn hỏi “thế nếu số kia âm thì sao?” — một câu bạn chưa từng tự hỏi. Trả lời xong, bạn hiểu bài rộng hơn hẳn lúc đầu.
Nên câu “chỉ bài cho nó thì nó bằng mình mất” là một câu sai. Bạn không mất gì cả. Bạn còn được thêm — và bạn được nhiều hơn đứa được chỉ.
Thử tưởng tượng một chuyện.
Mười năm nữa, bạn gặp lại một đứa bạn cấp hai ngoài đường. Hai đứa ngồi xuống uống nước.
Bạn thử đoán xem nó nhớ gì về bạn?
Mình khá chắc là nó không nhớ mấy thứ này:
Thật ra chính bạn bây giờ cũng chẳng nhớ mình được mấy điểm bài kiểm tra hồi lớp 3.
Nhưng có mấy thứ nó sẽ nhớ rất rõ, kể cả sau hai mươi năm:
Đây không phải chuyện đạo đức. Đây là chuyện trí nhớ của con người hoạt động thế nào.
Đầu người quên số rất nhanh, nhưng nhớ cảm giác rất lâu. Người ta quên bạn nói gì, nhưng nhớ y nguyên cái cảm giác lúc ở cạnh bạn — được an ủi, hay bị coi thường.
Mười lăm năm nữa, khi bạn cần một chỗ làm, cần người giúp một việc khó, cần ai đó tin mình — bạn sẽ không đi tìm bảng điểm cấp hai.
Bạn sẽ đi tìm những người nhớ bạn là một người tử tế. Và số người đó thì bạn đang xây từ bây giờ, mỗi ngày, mà không để ý.
Chặng này quan trọng. Đọc kỹ nhé, kẻo hiểu nhầm cả cuốn sách.
Sau sáu chặng vừa rồi, có thể bạn đang nghĩ: “vậy là mình phải chiều tất cả mọi người, ai nhờ gì cũng làm.”
Không phải. Đó không phải tử tế. Đó là bị lợi dụng, và hai thứ đó khác nhau rất xa.
Có một cách phân biệt rất gọn:
Và bạn hoàn toàn được phép nói không. Tử tế không có nghĩa là không bao giờ từ chối.
“Tớ không cho chép đâu, nhưng giờ ra chơi tớ giảng cho.” — Câu này vừa từ chối, vừa giúp thật. Nó tốt cho cả hai đứa hơn là đưa vở.
Có bạn cả năm không nói chuyện, đến lúc kiểm tra mới thân thiết. Bạn không cần giận. Nhưng bạn cũng không có nghĩa vụ phải nói có.
Nếu giúp ai đó khiến bạn không còn thời gian cho việc của mình, hoặc khiến bạn thấy tệ về bản thân — thì đó không còn là việc tốt nữa. Người tử tế mà kiệt sức thì chẳng giúp được ai lâu dài.
Người tử tế nhất mà mình biết đều là những người biết nói không rất rõ ràng. Chính vì họ nói không được, nên khi họ nói có, cái “có” đó mới thật.
Không cần làm anh hùng. Chỉ cần làm những việc mất chưa tới một phút.
Người ta hay tưởng tử tế là phải làm chuyện to: quyên góp, cứu người, hi sinh. Nghe to quá nên chẳng ai làm bao giờ.
Thật ra thứ thay đổi một ngày của người khác thường bé xíu, và bạn làm được ngay hôm nay.
Mỗi lần bấm là một việc tử tế bé tí, làm được trong hôm nay.
Bấm nút bên dưới nhé.
Không cần nói gì hay ho. Chỉ cần ngồi xuống và hỏi “ăn gì chưa?”. Với đứa đang ngồi một mình, việc đó lớn hơn bạn tưởng rất nhiều.
Thấy bài vẽ của bạn đẹp thì nói luôn. Hầu hết lời khen chết trong đầu người ta vì ngại nói ra. Mà lời khen thì không mất tiền và không mất gì của bạn cả.
Đây là việc khó nhất trong ba việc. Bạn không cần đứng lên cãi cả nhóm — chỉ cần không cười theo, rồi lát sau nhắn riêng cho bạn ấy một câu.
Đứa bị trêu sẽ nhớ chuyện đó rất lâu. Tin mình đi.
Câu hỏi rất hợp lý. Bỏ ganh đua đi thì lấy gì mà cố?
Mình không hề bảo bạn đừng cố. Cố là tốt. Muốn giỏi lên là tốt.
Mình chỉ đề nghị bạn đổi đối thủ thôi.
Đua với bạn cùng lớp có ba cái dở:
Rơi vào lớp có bạn siêu giỏi thì bạn thấy mình kém, dù bạn đang tiến bộ vùn vụt. Rơi vào lớp yếu thì bạn tưởng mình giỏi rồi và ngừng cố. Cả hai đều sai.
Khi mục tiêu là “hơn nó”, bạn sẽ thấy vui khi nó sai — mà nó sai thì bạn có giỏi thêm đâu. Bạn đang tiêu sức vào một việc không đem lại gì.
Hơn được bạn A thì còn bạn B. Hết lớp này còn lớp khác, hết trường này còn trường khác. Trên đời luôn luôn có người giỏi hơn bạn. Luôn luôn.
Còn đua với chính mình thì khác hẳn: đối thủ luôn vừa sức, thắng thua chỉ phụ thuộc vào bạn, và bạn không cần ai phải kém đi.
Chặng cuối. Bây giờ đến lượt bạn làm, không phải đọc nữa.
Mỗi ngày làm một việc tử tế. Một thôi. Bé cũng được — bé thì càng dễ làm thật.
Không cần khoe với ai. Không cần chụp ảnh. Làm xong thì đánh dấu vào ô của ngày hôm đó.
Bấm vào ô sau khi làm xong. Bấm nhầm thì bấm lại để bỏ.
Chưa đánh dấu ngày nào. Ngày đầu tiên là ngày khó nhất.
Sau bảy ngày, bạn để ý một chuyện nhé: người thấy dễ chịu nhất không phải mấy người được bạn giúp.
Là bạn.
Cái này cũng giải thích được, không phải chuyện huyền bí. Khi bạn giúp ai đó, trong đầu bạn có một suy nghĩ âm thầm chạy qua: “mình là người có ích”. Suy nghĩ đó làm bạn thấy vững hơn về chính mình — vững hơn nhiều so với việc hơn ai đó nửa điểm.
Không sao cả. Bỏ một ngày không phải là hỏng. Hôm sau làm tiếp thôi — đừng bỏ hai ngày liền là được.