Không phải cuốn sách bảo bạn đừng giận. Giận là chuyện bình thường, và nhiều khi bạn giận là đúng. Cuốn này viết về sáu giây ngay sau đó — sáu giây quyết định bạn có làm điều gì mà mai bạn phải hối hận hay không.
Mình kể một chuyện đã, rồi mình sẽ quay chậm lại từng giây.
Bạn để cái mô hình vừa dán xong trên bàn. Dán mất ba buổi tối. Keo còn chưa khô hẳn.
Em bạn chạy vào phòng, vướng chân, cái mô hình rơi xuống sàn. Gãy đôi. Em đứng đó, mắt tròn, nói: “Em không cố ý đâu.”
Bây giờ mình quay chậm lại. Sáu giây tiếp theo diễn ra như thế này:
Nửa tiếng sau, bạn ngồi trong phòng, mô hình gãy vẫn nằm đó, và trong đầu bạn có một câu khác hẳn: “Sao lúc nãy mình lại nói câu đó nhỉ.”
Bạn không định nói câu đó. Bạn thật sự không định nói. Mà nó vẫn bay ra khỏi miệng bạn.
Chuyện có thể là chuyện khác: bạn bị đổ oan là người lấy đồ, bạn bị chê trước cả lớp, bạn bị một đứa nói xấu sau lưng. Nhưng cấu trúc thì y hệt — sáu giây, và một câu nói mà lẽ ra bạn đã không nói.
Mình sẽ không nói “đừng giận nữa”. Câu đó vô dụng, và nói thẳng ra là hơi coi thường bạn — như thể bạn giận vì bạn chọn giận vậy.
Mình sẽ làm việc khác: chỉ cho bạn xem bên trong sáu giây đó có gì. Vì khi bạn hiểu một thứ, bạn bớt bị nó dắt đi.
Không phải tại bạn hư. Trong đầu bạn có hai đường, và chúng không chạy cùng tốc độ.
Trong não bạn có một phần rất cũ, làm đúng một việc: canh nguy hiểm. Nó có từ thời tổ tiên mình còn phải chạy khỏi thú dữ. Gọi nó là phần báo động đi.
Phần báo động không suy nghĩ. Nó không cân nhắc, không tìm hiểu, không hỏi lại. Nó chỉ có ba nút: đánh, chạy, hoặc đứng đơ. Và nó bấm nút trong khoảng hai phần mười giây.
Bạn còn có một phần khác, mới hơn nhiều, nằm ngay sau trán. Đây là phần biết suy nghĩ: nó cân nhắc hậu quả, nó nhớ ra em mình mới sáu tuổi, nó biết câu nào nói ra là quá đáng.
Phần này khôn hơn hẳn. Nhưng nó có một nhược điểm to: nó chậm. Nó cần chừng năm, sáu giây mới thật sự lên tiếng được.
Bây giờ ghép lại. Cái mô hình rơi xuống lúc giây 0. Phần báo động hét lên ngay lập tức. Phần biết suy nghĩ thì đang trên đường tới, và nó tới nơi vào khoảng giây thứ sáu.
Câu “có mày trong nhà này là chẳng có cái gì lành” bay ra ở giây thứ sáu — ngay trước khi phần khôn ngoan kịp lên tiếng.
Đây là chỗ mình muốn bạn nhớ nhất trong cả chặng này:
Biết điều này để làm gì? Để hai chuyện.
Một: bạn bớt ghét bản thân vì mấy lần đã bùng lên. Bạn không phải là người xấu, bạn chỉ đang mang một bộ máy có độ trễ.
Hai: quan trọng hơn — bạn biết chính xác mình cần làm gì. Bạn không cần trở thành người không bao giờ giận. Bạn chỉ cần kéo dài sáu giây đó ra cho phần khôn ngoan kịp tới. Cả cuốn sách này thật ra chỉ xoay quanh chuyện đó.
Chặng này để gỡ một hiểu nhầm mà rất nhiều bạn mang theo từ bé.
Từ nhỏ bạn đã nghe: “Không được cáu.” “Ngoan thì không giận dỗi.” “Con gái mà dữ thế.” “Đàn ông con trai gì mà nóng tính.”
Nghe mãi, bạn rút ra một kết luận: giận là xấu, và mình giận nghĩa là mình chưa ngoan.
Kết luận đó sai. Và nó gây hại nhiều hơn bạn tưởng.
Giận là một tín hiệu. Nó giống hệt cái chuông báo khói trên trần nhà: nó kêu vì có gì đó đang không ổn. Chê cái chuông là "hư" thì buồn cười, đúng không? Việc của nó là kêu.
Thử nghĩ mà xem, bạn giận lúc nào?
Nhìn danh sách đó đi. Có cái nào là chuyện đáng giận không? Gần như tất cả. Cơn giận của bạn đang báo đúng.
Thậm chí, rất nhiều chuyện tốt trên đời bắt đầu từ một người nào đó nổi giận đúng lúc: giận vì thấy bất công, rồi làm gì đó để sửa nó.
Có bạn đọc tới đây sẽ nghĩ: “Nhưng bạn A lớp mình chẳng bao giờ cáu, ai cũng khen.”
Mình muốn bạn nhìn kỹ hơn một chút. Có hai kiểu người "không bao giờ giận", và hai kiểu này khác nhau hoàn toàn:
Kiểu thứ hai nhìn ngoài rất "ngoan". Nhưng bên trong thì cơn giận không biến mất — nó chỉ chuyển chỗ. Nó thành đau bụng, thành mất ngủ, thành cáu bẳn vô cớ với người chẳng liên quan, hoặc thành một lần bùng nổ rất to sau nửa năm im lặng.
Nhịn không phải là hiền. Nhịn hoài mà không nói ra thì người khác sẽ tưởng bạn ổn, và họ sẽ tiếp tục làm đúng cái việc làm bạn đau.
Chặng 8 sẽ chỉ bạn cách nói ra mà không phải cãi nhau. Bạn cứ đọc tiếp nhé.
Đây là chỗ cả cuốn sách xoay quanh. Đọc chậm chặng này nhé.
Chặng trước mình bảo giận là hợp lệ. Chặng này mình nói nốt nửa còn lại, và nửa này quan trọng ngang.
Có hai chuyện, người ta rất hay gộp làm một, mà thật ra chúng khác nhau hoàn toàn:
Cái chuông báo khói kêu là việc của nó. Nhưng chuông kêu không có nghĩa là bạn phải đập vỡ cái bếp.
Chuông kêu chỉ có nghĩa là: đi xem có chuyện gì. Rồi bạn quyết định làm gì tiếp.
Vấn đề của cơn giận chưa bao giờ nằm ở chỗ bạn giận. Nó nằm ở khoảng cách giữa tín hiệu và hành động — cái khoảng cách mà lúc đang nóng thì gần như bằng không.
Chỗ này cũng là chỗ để phân biệt rõ trách nhiệm. Bạn không có lỗi vì đã giận. Nhưng bạn có trách nhiệm với những gì bạn làm lúc đang giận.
Không ai chấp nhận câu “tại lúc đó tao đang điên” như một lời giải thích đủ, và bạn cũng đừng dùng nó. Nó đúng về mặt sinh học, nhưng nó không sửa được cái mô hình đã gãy hay cái câu đã nói.
Cơn giận không phải là ông chủ ra lệnh cho bạn. Nó giống một đứa nhỏ đang giật tay áo bạn và nói rất to: “có chuyện rồi, có chuyện rồi!”
Việc của bạn không phải là bịt miệng nó, cũng không phải là làm theo mọi thứ nó hét lên. Việc của bạn là quay lại, nghe nó nói, rồi tự mình quyết.
Đây là công cụ chính của cả cuốn sách. Chỉ có một cái, và nó rất ngắn.
Có một chuyện về cơn giận mà ít ai nói với bạn: đỉnh của nó rất ngắn.
Lúc đang giận, bạn có cảm giác cơn giận sẽ kéo dài mãi, và nếu không làm gì ngay lập tức thì nó sẽ nổ tung bạn ra. Cảm giác đó thật, nhưng nó nói dối.
Chất hoá học làm bạn nóng bừng lên chỉ ở trong máu bạn một lát. Nếu bạn không đổ thêm dầu vào — không nói thêm, không nghĩ đi nghĩ lại cái câu người ta vừa nói — thì cơn sóng đó tự nó hạ xuống.
Nhìn đồ thị đi: gần như toàn bộ những chuyện đáng tiếc — câu nói nặng, cái đẩy, cái tin nhắn — đều xảy ra trong cái vùng đỏ nhỏ xíu ở đầu.
Nên bài tập không phải là "bớt giận". Bài tập là: đừng làm gì trong sáu giây đầu. Chỉ thế thôi.
Nghe dễ, làm khó, nhưng có ba cách rất cụ thể:
Đếm thầm trong đầu, chậm thôi. Nghe hơi trẻ con, nhưng nó có lý do: đếm số dùng đúng cái phần não biết suy nghĩ đang trên đường tới. Bạn đang gọi nó tới nhanh hơn.
Cầm cốc, nâng lên, nuốt, đặt xuống. Cả chuỗi đó mất khoảng sáu giây. Và trong lúc đang uống thì bạn không nói được — đó mới là tác dụng chính.
Cách mạnh nhất, và cũng khó nhất, vì lúc đó trong người bạn có một giọng hét lên rằng đi ra là thua.
Không phải đâu. Nhớ nói một câu trước khi đi: “Tớ đang cáu quá, mười phút nữa mình nói tiếp.” Nói câu đó thì đi ra là hoãn lại, không phải bỏ chạy.
Bây giờ mình muốn bạn thử một lần. Sáu giây dài hơn bạn tưởng đấy — và đó chính là điều mình muốn bạn cảm thấy.
Bấm nút rồi ngồi yên. Không làm gì cả. Đó là toàn bộ bài tập.
Bạn chưa tập lần nào.
Bạn để ý thấy gì không? Sáu giây lâu. Lâu một cách khó chịu. Ngồi không sáu giây thấy dài hơn hẳn sáu giây bình thường.
Đó chính là lý do gần như chẳng ai đợi hết sáu giây lúc đang nóng. Nên nếu bạn làm được, dù chỉ vài lần trong đời, bạn đã hơn rất nhiều người lớn rồi.
Lúc đang giận thì bạn sẽ không nhớ ra cuốn sách này đâu. Nên hãy gắn nó vào một dấu hiệu trong người: hai bàn tay siết lại, hoặc mặt nóng bừng.
Lần sau thấy tay mình siết lại, đó là chuông báo. Và câu duy nhất bạn cần nhớ lúc đó là: “sáu giây”.
Chặng sâu nhất trong cuốn này. Nếu bạn chỉ nhớ được một chặng, mình mong là chặng này.
Có một chuyện rất kỳ về cơn giận: rất nhiều lần nó không phải là cảm xúc thật.
Nó là cái áo khoác ngoài. Bên dưới là một cảm xúc khác, mềm hơn, khó nói ra hơn nhiều.
Vì sao lại phải khoác áo? Vì giận thì mạnh, còn cái ở dưới thì yếu. Nói "tao giận mày" thì dễ. Nói "tao thấy tủi thân" thì khó gấp mười lần — nói ra là mình để lộ chỗ mềm của mình.
Thử soi lại mấy chuyện quen thuộc xem phần chìm là gì:
Phần nổi: giận em. Phần chìm: tiếc — ba buổi tối của bạn vừa biến mất, và không ai trong nhà hiểu ba buổi tối đó đáng giá thế nào với bạn.
Phần nổi: giận cô. Phần chìm: xấu hổ — ba mươi đứa vừa nhìn bạn, và bạn muốn chui xuống đất.
Phần nổi: nó chơi xấu. Phần chìm: sợ bị bỏ lại — sợ mình đang mất chỗ của mình.
Phần nổi: cái chuyện nhỏ đó. Phần chìm: cả một ngày tệ ở trường mà bạn chưa kể với ai, cộng với cảm giác không ai để ý là hôm nay bạn không ổn.
Bây giờ tới phần hay: gọi đúng tên cái ở dưới thì cơn giận tự nhỏ đi. Không phải phép màu, mà là vì gọi tên một cảm xúc là việc của phần não biết suy nghĩ — cái phần đang cần được đánh thức.
Nên khi bạn dừng lại và nói thầm “à, mình đang tủi thân chứ không phải ghét nó”, bạn vừa làm hai việc cùng lúc: hiểu đúng chuyện đang xảy ra, và bật cái phần não giúp bạn bình tĩnh.
Câu hỏi đó khó, và lần đầu bạn hỏi sẽ không ra ngay. Không sao. Chặng 10 có một chỗ để bạn tập trả lời nó, từ từ, mỗi lần một chuyện.
Chặng này hơi nặng. Nhưng mình nghĩ bạn nên biết trước, còn hơn biết sau.
Bạn làm sai một bài toán: gạch đi, làm lại. Bạn gõ nhầm một chữ: bấm hoàn tác. Bạn làm vỡ cái cốc: mua cái khác.
Gần như mọi thứ trong đời đều sửa được. Trừ một thứ.
Bạn thử làm việc này: hỏi một người lớn mà bạn tin, rằng hồi bé họ có nhớ câu nào ai đó nói với họ mà tới giờ vẫn nhớ không.
Gần như ai cũng sẽ nhớ ra một câu. Nhớ nguyên văn. Nhớ cả chỗ đứng, cả giọng người nói, cả buổi chiều hôm đó. Ba mươi năm rồi vẫn nhớ.
Và đây là chỗ lạ nhất: người nói câu đó thì gần như luôn quên mất. Với họ đó chỉ là một câu buột miệng lúc đang bực. Với người nghe, nó thành một thứ đi theo cả đời.
Mấy câu ở lại lâu nhất thường có chung một kiểu:
Cái chung của bốn kiểu này: chúng không nhắm vào chuyện vừa xảy ra. Chúng nhắm vào chính con người kia. Và người ta không sửa được con người mình, nên câu đó nằm lại.
Trong cuốn “Người ở cùng nhà”, ở chặng nói về mấy luật nên đặt ra với anh chị em, có đúng một ý này: mấy câu đó nói ra mất một giây, nhưng đứa kia nhớ hai mươi năm.
Mình nhắc lại ở đây không phải vì quên là đã viết rồi. Mà vì đó là cái giá thật của việc để cơn giận cầm lái — và cái giá đó thì người phải trả thường là người bạn thương nhất.
Chặng trước là chuyện không nên làm. Chặng này là chuyện nên làm thay vào đó.
Đợi hết sáu giây rồi thì sao? Cơn giận vẫn còn đấy, và chuyện làm bạn giận thì vẫn chưa được giải quyết. Nếu bạn chỉ im lặng cho qua thì bạn quay về kiểu người nhịn ở chặng 3.
Nên bạn cần một cách nói ra. Và có một công thức, nghe hơi máy móc lúc đầu, nhưng dùng vài lần là quen:
Vì sao công thức này ăn thua? Vì nó nói về bạn, không phải về lỗi của người kia. Mà cái làm người ta giơ khiên lên và cãi lại luôn luôn là câu buộc tội, chứ không phải câu kể cảm xúc.
Kiểu ném vào người khác: “Mày lười thật đấy, chẳng làm gì cả!”
Kiểu nói ra: “Tớ thấy ức khi hôm qua tớ ngồi làm nốt phần của cậu, vì cả nhóm nộp muộn thì tớ cũng bị trừ điểm. Tớ muốn lần này cậu làm phần của cậu, hạn là tối thứ Năm.”
Kiểu ném vào người khác: “Mày điên à? Ai thèm lấy đồ của mày!”
Kiểu nói ra: “Tớ thấy bị xúc phạm khi cậu nói trước cả lớp là tớ lấy, vì cậu chưa hỏi tớ câu nào. Tớ muốn cậu nói lại với các bạn là cậu chưa chắc.”
Kiểu ném vào người khác: “Cút ra khỏi phòng tao!”
Kiểu nói ra: “Anh thấy khó chịu khi em mở ngăn bàn của anh, vì trong đó có đồ anh giữ kỹ. Anh muốn lần sau em gõ cửa và hỏi anh một câu.”
Đọc mấy câu bên phải, bạn thấy hơi giả đúng không? Bình thường chẳng ai nói kiểu đó cả.
Đúng. Lần đầu nói sẽ ngượng, và bạn sẽ không nói trơn tru như trong sách đâu. Nhưng bạn không cần nói hay. Bạn chỉ cần đủ bốn phần: cảm xúc, chuyện gì, vì sao, muốn gì.
Nói lúc đã nguội. Đợi qua sáu giây, tốt hơn nữa là đợi mười phút. Công thức này nói lúc đang gào thì cũng thành gào thôi.
Nói riêng. Không ai chịu nghe khi có khán giả đứng xem, vì lúc đó họ còn phải giữ thể diện.
Đề nghị một việc cụ thể. “Tớ muốn cậu tôn trọng tớ” thì người ta không biết làm gì. “Tớ muốn cậu hỏi tớ trước khi mượn” thì làm được ngay.
Vì kiểu gì cũng sẽ có lần bạn không kịp đợi sáu giây. Chặng này là cho lần đó.
Mình viết cả cuốn sách này và mình vẫn có những lần bùng lên. Bạn cũng sẽ vậy. Đó không phải là thất bại của bạn, đó là chuyện bình thường của một con người.
Nên phần quan trọng không kém là: sau khi lỡ rồi thì làm gì. Có hai việc.
Xin lỗi thì ai cũng biết. Nhưng phần lớn lời xin lỗi bị hỏng ở đúng một chỗ, và chỗ đó chỉ dài đúng ba chữ cái: nhưng.
Chữ “nhưng” là một cái tẩy. Mọi thứ đứng trước nó bị xoá sạch. Người nghe chỉ còn nhớ vế sau — vế đổ lỗi.
Một lời xin lỗi tử tế có ba phần, và không có phần nào tên là "nhưng":
Không phải “xin lỗi vì mọi chuyện”. Mà là “xin lỗi vì tao đã nói câu về mẹ mày”. Càng cụ thể càng thật.
“Chắc mày nghe câu đó thấy đau lắm.” Câu này quan trọng hơn cả câu xin lỗi, vì nó cho người kia biết họ không tưởng tượng ra.
“Lần sau tao bực thì tao sẽ ra ngoài một lúc rồi mới nói chuyện.” Không hứa hẹn to tát, chỉ một việc làm được.
Và một chuyện nữa: bạn xin lỗi không có nghĩa là người kia phải tha thứ ngay. Có khi họ cần vài ngày. Đó là quyền của họ. Việc của bạn là nói cho đúng, rồi để yên đấy.
Cái này ít người nói, mà mình thấy nó cần thật.
Sau một lần bùng lên, có bạn nằm trên giường tối đó và tự nói với mình những câu còn nặng hơn cả câu vừa nói với người kia: “Mình đúng là loại người tệ.” “Mình chẳng bao giờ khá lên được.”
Bạn để ý không: mấy câu đó là đúng cái kiểu câu ở chặng 7 — câu nói về con người, có chữ "chẳng bao giờ", nhắm vào chỗ mình đã tự ti sẵn. Chỉ khác là bạn đang nói chúng với chính bạn.
Mà cái đó còn khiến mọi chuyện tệ hơn. Người ghét chính mình thì căng như dây đàn, và người căng thì bùng lên nhanh hơn. Bạn đang tự nạp đạn cho lần sau.
Cách nghĩ mình thấy dùng được: hỏi xem nếu đứa bạn thân của bạn vừa làm đúng chuyện đó, bạn sẽ nói gì với nó? Chắc không phải “mày đúng là loại người tệ”. Chắc là “thôi, sửa đi, lần sau cẩn thận hơn”.
Bạn xứng đáng nghe đúng câu bạn sẽ nói với bạn mình.
Chặng cuối. Bây giờ bạn viết, không đọc nữa.
Đọc xong một cuốn sách thì hiểu. Nhưng hiểu không đủ để đổi được cái phần não chạy nhanh kia. Cái đổi được nó là để ý — nhiều lần, đều đặn.
Nên đây là việc mình muốn bạn làm: mỗi lần bạn nổi giận, quay lại đây ghi bốn dòng. Không phải để tự trách. Để nhìn ra kiểu của mình.
Sau chừng năm sáu lần ghi, bạn sẽ thấy một chuyện: cơn giận của bạn lặp lại. Cùng một loại chuyện làm bạn nổ, cùng một cảm xúc nấp ở dưới. Mà cái gì lặp lại thì đoán trước được — và cái gì đoán trước được thì chuẩn bị được.
Chữ chỉ nằm trên máy của bạn, không gửi đi đâu, không ai đọc được.
Nhật ký còn trống. Lần giận gần nhất của bạn là chuyện gì?
Cột thứ ba — cái cảm xúc nấp ở dưới — là cột khó nhất và cũng là cột đáng giá nhất. Lần đầu chọn bạn sẽ thấy mình đoán bừa. Không sao, cứ chọn cái gần nhất.
Vài tuần nữa mở lại danh sách này, bạn sẽ thấy một chữ nào đó xuất hiện đi xuất hiện lại. Chữ đó nói cho bạn biết chỗ mềm nhất của bạn nằm ở đâu.
Và biết chỗ mềm của mình thì không phải là điểm yếu. Ngược lại — nó là thứ giúp bạn nhận ra cơn giận đang tới, trước khi nó tới.
“Lần sau mình sẽ làm gì” — cứ viết thật nhỏ thôi. Không cần “mình sẽ không bao giờ cáu nữa”. Chỉ cần “đếm tới 6”, hoặc “đi ra sân một vòng”.
Việc nhỏ thì bạn làm được. Mà làm được vài lần là nó thành phản xạ — và phản xạ mới chính là thứ đủ nhanh để đấu với phần báo động.