Câu hỏi này không hỗn. Nó là câu hỏi đúng. Mình sẽ trả lời thật lòng — và câu trả lời không phải “để thi”.
Mình sẽ không nói kiểu “văn học bồi dưỡng tâm hồn”. Bạn hỏi thật thì mình đáp thật.
Bạn đang ngồi trước cái đề “Phân tích khổ thơ thứ hai”. Bạn chép lại gần đúng những gì cô giảng, thêm mấy chữ cho dài ra. Và trong đầu có một câu không dám nói to: cái này để làm gì?
Mình nghĩ câu hỏi đó đúng. Nhưng trước khi thuyết phục bạn điều gì, mình phải công nhận mấy chuyện có thật:
Ba chuyện đó là thật, mình không cãi. Có những tiết Văn mà thứ được chấm không phải là bạn nghĩ gì, mà là bạn có thuộc đúng cái khung hay không. Học kiểu đó thì chán là phải.
Nhưng đây là chỗ mà rất nhiều người — kể cả người lớn — nhầm lẫn, và cái nhầm này đắt tiền.
Môn Văn ở trường và khả năng đọc – hiểu – viết là hai thứ khác nhau.
Cái thứ nhất là một môn học, có sách, có barem chấm, có chỗ dở. Cái thứ hai là công cụ bạn sẽ dùng mỗi ngày cho tới lúc già.
Bạn hoàn toàn có quyền chán cái thứ nhất. Nhưng đừng vì chán nó mà bỏ luôn cái thứ hai — vì cả đời bạn sẽ sống bằng chữ: xin, giải thích, cãi, thuyết phục, hiểu người khác, và hiểu chính mình.
Từ đây trở đi, mình nói về cái thứ hai. Bốn lý do, đều là thứ dùng được, không có lý do nào là “để lấy điểm”.
Cùng một mong muốn: người diễn đạt được thì có, người không diễn đạt được thì bị bỏ qua.
Hai bạn cùng muốn một chuyện y hệt nhau: được đi chơi với lớp vào thứ bảy. Hai bạn nói ra hai kiểu.
Hai bạn muốn giống hệt nhau. Cái khác duy nhất là chữ. Và kết quả thì khác hẳn.
Để ý xem bạn thứ hai làm gì: nói rõ điều mình muốn, nói vì sao, đưa chi tiết cụ thể (mấy giờ, ai đi cùng), và nhận phần của mình. Bốn thứ đó không phải năng khiếu. Đó là kỹ năng, học được.
Và chuyện này không dừng ở tuổi bạn. Nó là cãi nhau với bạn thân mà không làm hỏng tình bạn. Là viết đơn xin học bổng. Là phỏng vấn xin việc. Là mai kia tả cho bác sĩ nghe chính xác chỗ mình đau. Là nhắn cho người mình quý một câu mà không bị hiểu lệch.
Người ta không đọc được cái đầu của bạn. Họ chỉ nghe được câu bạn nói và đọc được chữ bạn viết.
Nghĩa là: ý hay mà diễn đạt dở thì trên đời này coi như chưa từng tồn tại.
Gõ vào đây câu bạn đang muốn nói với ai đó — xin phép, đề nghị, hay giải thích một chuyện. Không ai chấm điểm, máy chỉ soi giúp bạn.
Loài người chưa phát minh được cái thứ hai làm được việc này.
Camera quay được mặt người ta. Micro thu được giọng. Điện thoại cho bạn nhìn thấy người ở cách nửa vòng Trái Đất.
Nhưng không cái nào trong số đó cho bạn biết lúc ấy trong đầu người ta đang nghĩ gì. Bạn nhìn thấy một người ngồi im trên ghế đá — vậy thôi. Chỉ có chữ mới nói được: người đó đang sợ, đang tính bỏ đi, hay đang nhớ mẹ.
Đó là lý do truyện đáng đọc, và nó chẳng liên quan gì tới điểm số. Đọc một cuốn truyện là bạn được sống thử một cuộc đời mà bạn chưa phải sống.
Bạn biết cảm giác bị cả lớp quay lưng ra sao — trước khi chuyện đó xảy ra với mình. Bạn biết người ta thấy gì khi phải bỏ nhà đi, khi mất một người thân, khi lần đầu bị người mình tin nói dối. Bạn gặp mấy chuyện đó lần đầu ở trong sách, chỗ an toàn, chứ không phải ở ngoài đời, chỗ đau thật.
Và có một tác dụng phụ khá lạ: đọc nhiều thì bạn cãi nhau với bố mẹ đỡ mệt hơn. Vì bạn quen với chuyện một người có thể nghĩ khác mình mà vẫn có lý của họ — đó chính là việc bạn làm suốt lúc đọc truyện.
Không ai lừa bạn bằng dao. Người ta lừa nhau bằng chữ.
Mỗi ngày có hàng trăm câu chữ được viết ra với mục đích làm bạn tin, mua, hoặc tức lên. Quảng cáo, tiêu đề giật gân, bình luận trên mạng, tin nhắn lừa đảo. Người viết ra chúng được trả tiền để làm việc đó, và họ giỏi thật.
Ba câu đó dùng ba mánh khác nhau: làm bạn cuống lên để khỏi kịp nghĩ; lôi đám đông ra để bạn sợ bị ở ngoài; gài tình cảm để bạn thấy có lỗi nếu không nghe theo.
Ai đọc nhiều thì nhìn ra ngay. Không phải vì họ thông minh hơn, mà vì họ đã gặp mấy trò này quá nhiều lần trên giấy nên quen mặt.
Phân tích một bài thơ và bóc mẽ một cái quảng cáo là cùng một kỹ năng.
Cả hai đều là câu hỏi: người viết đang chọn chữ để làm gì với mình? Vì sao dùng từ này mà không dùng từ kia? Câu này đang nhắm vào chỗ nào trong người đọc?
Ở trường bạn tập trên bài thơ, vì bài thơ vô hại. Đến lúc gặp thứ có hại — cái tin nhắn bảo tài khoản bạn sắp bị khoá, bấm vào đây trong hai giờ — thì tay bạn đã quen rồi.
Nói cách khác: mấy tiết phân tích văn bản mà bạn thấy vô nghĩa thật ra là phòng tập. Chán thì có chán, nhưng thứ tập được ở đó thì đắt giá — nhất là ở cái thời mà ai cũng viết được và máy cũng viết được.
Đây là chỗ hầu như không ai nói cho học sinh nghe.
Bạn đang tưởng thứ tự là: nghĩ xong → viết ra. Nghĩ trong đầu cho xong đã, rồi mới chép lại thành chữ.
Thử chuyện này xem. Bạn đang giận một đứa bạn, tức nghẹn cổ. Ai hỏi vì sao thì bạn chỉ nói được: “tại nó hỗn.” Bây giờ lấy giấy, viết mười dòng cho riêng mình, không ai đọc. Đến khoảng dòng thứ bảy, thường sẽ bật ra một câu kiểu: “À — không phải vì câu nó nói. Là vì nó nói trước mặt cả lớp.”
Câu đó ở đâu ra? Nó không có sẵn trong đầu bạn lúc bạn cầm bút. Nó được tạo ra trong lúc viết.
Nhiều khi bạn không biết mình nghĩ gì cho đến khi thấy nó nằm trên giấy.
Lý do rất đời thường: đầu người giữ được chừng ba, bốn ý cùng lúc là hết chỗ. Viết một ý ra giấy là đặt bớt đồ xuống bàn để rảnh tay cầm ý tiếp theo.
Nên người có thói quen viết thường nghĩ được xa hơn người chỉ nghĩ trong đầu — không phải vì họ thông minh hơn, mà vì họ không phải bê hết mọi thứ cùng một lúc.
Nghĩa là mỗi lần bạn viết — kể cả viết vớ vẩn, sai chính tả, không ai chấm — bạn đang làm cho đầu mình rộng ra. Đó là thứ mà không bài văn mẫu nào làm hộ bạn được.
Điều hay nhất là bạn không cần chờ nhà trường cho phép. Bốn việc này bạn tự làm được từ tối nay:
Truyện tranh, truyện trinh thám, sách về bóng đá, về vũ trụ, về game — được hết. Đừng bắt đầu bằng cuốn “nên đọc” mà đọc ba trang đã buồn ngủ.
Mục tiêu giai đoạn này chỉ có một: quen với việc đọc mà không thấy khổ. Cuốn khó để sau, nó không chạy đi đâu.
Mỗi ngày năm dòng. Hôm nay có gì bực, có gì buồn cười, có gì mình không hiểu. Sai chính tả kệ nó, viết cụt lủn cũng được.
Đây là chỗ bạn tập nghĩ bằng chữ, không phải chỗ tập lấy điểm.
Cuốn bạn vừa đọc, phim bạn vừa xem — kể cho bố mẹ, cho em, cho bạn. Kể được ra miệng là một bài tập diễn đạt xịn, mà chẳng tốn giấy.
Ra nháp, viết đúng cái bạn nghĩ, dù nó là “em thấy nhân vật này hơi ngốc”. Xong rồi mới sắp lại theo khung mà cô cần.
Như vậy bạn vừa có điểm, vừa không đánh mất phần của mình. Còn nếu làm ngược lại — bê nguyên văn mẫu vào — thì bạn được điểm, nhưng buổi tối đó của bạn coi như mất trắng.
Không cần cực đoan. Cứ coi văn mẫu như bản vẽ mẫu: xem người ta mở bài ra sao, chuyển ý thế nào, kết ra sao. Học cái khung thì tốt.
Chỉ đừng để cái khung đứng vào chỗ ý của bạn. Khung là của người khác, ý mới là của bạn — và ý mới là thứ bạn mang theo được ra khỏi phòng thi.