Câu hỏi này hợp lý. Mình sẽ không cãi bừa, cũng không doạ bạn bằng “sau này ra đời mới biết”. Mình sẽ nói thẳng cái phần mềm dịch làm được — và cái nó vĩnh viễn không làm được cho bạn.
Phần mềm dịch bây giờ giỏi thật. Mình sẽ không giả vờ là không.
Mười năm trước, dịch máy còn cho ra những câu buồn cười đến mức người ta chụp màn hình đi khoe. Bây giờ thì khác hẳn. Bạn chĩa camera vào một tấm biển ở Bangkok, chữ tiếng Việt hiện lên ngay trên màn hình. Bạn nói vào điện thoại, nó phát ra tiếng Anh, người kia gật đầu hiểu.
Nên nếu câu hỏi là “đi du lịch có cần biết tiếng Anh không?” — thì thật lòng: không cần lắm. Hỏi đường, gọi món, đặt phòng, mua vé. Mấy việc đó cái điện thoại làm được, và làm khá tốt. Ai bảo bạn “không có tiếng Anh thì chết đói ở nước ngoài” là đang nói chuyện của mười năm trước.
Cột bên phải mới là chỗ đáng nói. Và nó không phải chuyện “máy dịch chưa đủ hay”. Nó là chuyện khác hẳn.
Dịch máy cho bạn nghĩa. Nó không cho bạn được ở trong cuộc trò chuyện.
Hiểu người ta nói gì, và nói đùa được với người ta — là hai việc khác nhau. Cuộc nói chuyện thật diễn ra ở tốc độ nửa giây: người kia liếc mắt, bạn cười, bạn chen vào một câu, cả bàn cười theo. Cắm một cái điện thoại vào giữa hai người là cuộc trò chuyện đó tắt.
Chưa ai kết bạn được qua phần mềm dịch. Bạn có thể trao đổi thông tin với người ta. Bạn không thể thân với người ta.
Bạn có thể nghĩ: “thì mình cũng có định kết bạn với người nước ngoài đâu.” Được thôi. Vậy mình nói sang chuyện khác — chuyện có thể bạn quan tâm hơn.
Không phải mọi thứ trên đời đều có bản tiếng Việt. Phần lớn là không.
Thử nghĩ về một thứ bạn đang mê. Vẽ. Lập trình. Bóng rổ. Làm nhạc. Nuôi cá cảnh. Bất cứ gì.
Người giỏi nhất thế giới về thứ đó — họ viết bằng ngôn ngữ nào? Cái hướng dẫn kỹ nhất, cái tranh luận sâu nhất, cái video giải thích rõ nhất, cái bản cập nhật mới ra hôm qua — nó xuất hiện bằng tiếng Anh trước. Có khi hai ba năm sau mới có người dịch sang tiếng Việt. Có khi không bao giờ có ai dịch, vì món đó quá hẹp, dịch ra chẳng ai đọc.
Bạn vẫn có thể bấm dịch từng trang. Nhưng bạn sẽ không bấm. Vì để tìm ra trang đáng đọc, bạn phải lướt qua ba mươi trang không đáng đọc trước đã — và không ai chịu khó dịch ba mươi trang chỉ để loại bỏ chúng. Kết quả là bạn không tìm nữa. Bạn chỉ đọc những gì tiếng Việt đưa tới tận tay.
Không ai cấm bạn cả. Chỉ là những thứ ở xa quá thì bạn thôi không với tới. Và bạn không biết mình đang bỏ lỡ cái gì, vì cái đó chưa bao giờ hiện ra trước mắt bạn để bạn biết là mình đang bỏ lỡ.
Không nói chung chung. Đây là những thứ có thật, mở ra bằng tiếng Anh.
Học bổng. Phần lớn học bổng đại học ở nước ngoài đòi IELTS khoảng 6.0 – 6.5, một số trường tốt đòi 7.0, hoặc TOEFL iBT tầm 79 – 90. Kèm theo là một bài luận cá nhân viết bằng tiếng Anh — và bài luận đó không ai dịch hộ được, vì nó phải nghe ra giọng của chính bạn.
Làm việc từ xa cho công ty nước ngoài. Chuyện này bây giờ bình thường: ngồi ở Việt Nam, làm cho một công ty ở Singapore hay châu Âu. Điều buồn cười là thứ họ cần nhất không phải phát âm hay — mà là viết cho rõ. Viết được một cái email gọn gàng, mô tả được một lỗi cho người khác hiểu, tóm tắt được việc mình đã làm. Rất nhiều người làm từ xa nói tiếng Anh nghe còn ngượng, nhưng viết thì sạch sẽ.
Tài liệu ngành. Nếu sau này bạn học kỹ thuật, y, thiết kế, lập trình — tài liệu gốc gần như luôn bằng tiếng Anh. Sách giáo trình bản mới, hướng dẫn của nhà sản xuất, mã nguồn kèm chú thích. Người đọc được bản gốc luôn đi trước người phải chờ bản dịch một nhịp.
Chọn đúng một cái bạn muốn nhất. Mình sẽ nói thẳng nó cần trình độ tới đâu, và việc đầu tiên bạn làm được tối nay là gì.
Bạn để ý không: chẳng cánh cửa nào trong số đó đòi bạn phải giỏi toàn diện. Mỗi cửa cần một mẩu khác nhau. Muốn đọc tài liệu thì luyện đọc, chưa cần nói. Muốn làm từ xa thì luyện viết. Bạn không phải học “tiếng Anh” — bạn học đúng cái mẩu mở được cửa của mình.
Đây là phần mình thích nhất, và cũng là phần khó rủ người khác tin nhất.
Tiếng Anh gọi cả anh, chị, em, cô, chú, bác, cậu, mợ là uncle, aunt, brother, sister — hết. Nó không có chỗ nào để nhét cái thứ bậc mà tiếng Việt bắt buộc phải có ngay từ chữ đầu tiên của câu.
Ngược lại, tiếng Anh bắt bạn nói rõ một chuyện mà tiếng Việt kệ: a book hay the book, một quyển sách nào đó hay đúng quyển sách kia. Tiếng Việt nói “quyển sách” là xong, người nghe tự đoán. Tiếng Anh không cho bạn đoán.
Nghĩa là hai ngôn ngữ không phải là hai bộ nhãn dán cho cùng một thế giới. Chúng cắt thế giới theo hai đường khác nhau: mỗi bên bắt bạn phải để ý một thứ, và cho phép bạn lơ đi một thứ khác.
Học một ngôn ngữ khác làm bạn nhìn ra chính tiếng Việt của mình rõ hơn.
Trước đó, tiếng Việt với bạn giống như không khí — bạn ở trong đó, bạn không thấy nó. Đến khi có một cách nói khác để so, bạn mới bỗng thấy: à, hoá ra tiếng Việt bắt mình chọn vai vế trước cả khi mình nói gì. Hoá ra “thương” với “yêu” không phải một. Hoá ra mình vẫn đang nghĩ theo một khuôn mà mình chưa từng nhìn thấy.
Và một khi đã biết có nhiều cách cắt thế giới thành ý niệm, bạn khó mà tưởng cách của mình là cách duy nhất được nữa. Cái đó không phần mềm nào đưa cho bạn được.
Phần lớn người bỏ cuộc không phải vì dốt. Vì chán.
Nếu tiếng Anh với bạn là quyển sách bài tập và mấy cái đề chia thì, thì chán là đúng rồi. Không ai tự nguyện làm việc chán ba năm liền. Nên trước khi bàn chuyện chăm chỉ, phải sửa cái chán đã.
Bóng đá, game, nhạc, nấu ăn, YouTube. Tối nay đổi một video bạn định xem sang bản tiếng Anh, bật phụ đề tiếng Anh chứ đừng bật phụ đề tiếng Việt — vì phụ đề tiếng Việt làm mắt bạn bỏ hết phần tiếng Anh đi.
Chọn thứ bạn đã biết trước nội dung thì càng tốt: một trận đấu bạn đã xem, một game bạn thuộc lòng. Biết trước nghĩa thì tai bạn rảnh để bắt chữ.
Nghe thì bằng nhau. Thật ra không. Năm mươi từ nhồi một buổi thì tuần sau còn lại vài từ. Năm từ mỗi ngày, gặp lại đều đặn, thì ở lại gần hết.
Và năm từ thì dễ tới mức bạn không có cớ để bỏ. Đó mới là điểm mạnh của nó.
Từ mới học hôm nay, xem lại ngày mai, rồi ba ngày sau, rồi một tuần sau. Bài “Ôn đúng lúc sắp quên” ở kệ Cách học nói kỹ vì sao khoảng cách đó lại ăn tiền — và nó áp dụng cho từ vựng rõ hơn bất cứ môn nào khác.
Đừng nhìn danh sách từ rồi gật gù “ừ nhớ rồi”. Che phần nghĩa đi, tự moi ra trước. Moi được mới là nhớ. Chỗ này đúng y như bài “Đóng sách lại đã” — bạn đọc bài đó rồi thì khỏi cần mình giải thích lại.
Đây là chỗ người Việt vướng nhất. Bạn sợ phát âm sai, sợ chia động từ sai, sợ đứa bên cạnh cười. Thế là bạn im. Im mãi thì không bao giờ nói được.
Người nước ngoài nghe bạn nói sai ngữ pháp vẫn hiểu, và họ không để ý nhiều như bạn tưởng. Cái làm họ không hiểu là bạn không nói gì cả.
Ba câu này đều là cách nói khác của “mình chưa làm đủ lâu”. Ngôn ngữ không thưởng cho người thông minh, nó thưởng cho người gặp lại nó thường xuyên. Đó là tin tốt: bạn không cần giỏi, bạn chỉ cần quay lại.
Cứ dùng. Nó là cái từ điển nhanh nhất bạn từng có. Nhưng dùng theo kiểu chủ động: tra xong thì đọc lại câu tiếng Anh một lượt, xem người ta ghép chữ thế nào, rồi thử nói lại bằng miệng mình.
Khác biệt giữa hai người dùng cùng một cái phần mềm: một người để nó dịch hộ, một người để nó dạy mình. Sau một năm, hai người đó ở hai chỗ rất xa nhau.