Xem phim tới đoạn nhân vật phản diện xuất hiện, cả phòng đồng thanh "ghét quá" — nhưng nếu phải đứng ra bênh vực đúng người đó, bạn nói được câu nào?
Không phải để bạn đổi phe. Chỉ để bạn thử nhìn từ phía bên kia.
Có ai trong lớp bạn từng nhắc tới mụ dì ghẻ trong Tấm Cám mà không kèm theo hai chữ "ác quá" không?
Cứ mỗi lần mụ ấy xuất hiện — bắt Tấm làm hết việc nhà, trộn thóc với gạo bắt nhặt cho bằng hết, giết cả con cá bống mà Tấm nuôi — câu chuyện lại có thêm một lý do để ghét mụ hơn.
Nhưng thử nghĩ xem: nếu có người yêu cầu bạn đứng ra cãi cho đúng mụ dì ghẻ trước tòa — không phải để mụ thắng, mà để tìm ra lý lẽ tốt nhất có thể — bạn sẽ nói được câu nào?
Đây chính là một câu hỏi luyện tư duy có tên hẳn hoi: "Bạn có bênh vực được hành động của... không?" Nhân vật càng khó bênh, bài tập càng đáng làm — vì nó buộc bạn tìm chứ không được đoán bừa.
Bênh vực không phải là nói dối cho hay. Là đi tìm cái logic có thật phía sau.
Với mụ dì ghẻ: có khi mụ sợ Tấm được yêu hơn, sợ con ruột của mình — Cám — bị bỏ rơi ngay trong chính ngôi nhà này.
Chuyện cổ tích ít khi kể phần này, nhưng thử đoán: một người phụ nữ về làm dì ghẻ, phải tự giành lấy chỗ đứng cho con mình trong một nhà không phải nhà mình từ đầu — dễ học được rằng "yêu thương là thứ không đủ để chia đều".
Có thể mụ tin chắc rằng bảo vệ con ruột của mình trước hết là chuyện đương nhiên phải làm — dù cách làm đó gây hại cho người khác.
Không cần đúng. Cần thật — đúng với logic của chính nhân vật đó, không phải logic mà bạn muốn gán cho họ.
Vì câu trả lời đầu tiên bật ra trong đầu — "vì mụ xấu tính" — không phải là một lý lẽ. Nó là một cái nhãn dán.
Nhãn dán không giải thích được gì, nó chỉ đóng cửa suy nghĩ lại. Bốn câu hỏi trên là cách mở cửa đó ra lần nữa. Bạn thử áp dụng chúng cho mụ dì ghẻ xem — lý lẽ mạnh nhất bạn tìm được là gì?
Đây là ranh giới quan trọng nhất của cả bài tập này.
Đến đây có thể bạn đang thấy hơi kỳ, đúng không? Nghe xong mấy lý lẽ ở chặng 2, có phải bạn tự hỏi: "Ủa vậy giờ mình có đang bênh cho mụ dì ghẻ là mụ đúng không?"
Không. Hiểu vì sao ai đó làm một việc, và đồng ý rằng việc đó đúng, là hai thứ khác hẳn nhau.
Mụ dì ghẻ có thể thật sự sợ mất chỗ đứng cho con mình — nhưng nỗi sợ đó không khiến việc trộn gạo với thóc, bắt Tấm làm hết việc nhà, trở thành chuyện chấp nhận được. Hiểu logic của một người không có nghĩa bạn phải tha thứ hay im lặng trước điều họ gây ra.
Nếu có ai dùng đúng câu "ai cũng có lý do của họ" để yêu cầu bạn im lặng, bỏ qua chuyện chính bạn đang bị đối xử tệ thật — đó không phải lúc để hiểu nữa. Đó là lúc kể ngay với một người lớn tin được.
Ba chỗ bạn sẽ gặp lại đúng câu hỏi này, sớm hơn bạn tưởng.
Ở trường: đứa bạn hay chê bai người khác trước lớp, cái đứa nhóm bạn gọi thẳng là "cà khịa vô duyên" — thử hỏi 4 câu ở chặng 2 xem. Nó đang sợ gì? Có khi nào nó chê người khác trước, để không ai kịp chê nó trước? Nếu đúng vậy, bạn còn ghét kiểu như cũ không, hay bắt đầu thấy tội hơn là ghét?
Ở phim, truyện khác: nhân vật phản diện trong bộ phim hoạt hình bạn hay xem thường có đúng một cảnh ngắn kể lại tuổi thơ của họ. Vì sao đạo diễn lại tốn cảnh đó, nếu chỉ để bạn ghét nhân vật ấy thôi? Cảnh đó có làm bạn đổi ý rằng nhân vật đó đúng không, hay chỉ làm bạn hiểu thêm vì sao họ thành ra như vậy?
Ở nhà, với bạn bè: người khiến bạn giận nhất tuần này có khi không phải nhân vật trong sách, mà là anh chị em hoặc đúng người bạn thân — vừa đọc trộm nhật ký, nói dối, hoặc giành mất thứ gì đó của bạn. Thử bốn câu hỏi đó cho chính người ấy xem. Tìm ra được lý do có làm cơn giận biến mất luôn không, hay chỉ đổi từ "sao nó dám" sang "thì ra là vậy — nhưng vẫn không được"?
Không cần đúng ngay lần đầu. Chỉ cần thật.
Gõ vào ô dưới. Không ai chấm điểm — máy chỉ soi giúp bạn xem lý lẽ có phải là "nhãn dán" trá hình không.
Đọc đến đây chắc bạn còn thắc mắc điều gì đó chưa nói ra. Không cần trả lời đúng — chỉ cần viết ra thành câu hỏi thật của bạn.