Cuốn này không dạy bạn làm giàu, cũng không bắt bạn tiết kiệm từng đồng. Nó nói về một khả năng nghe rất nhạt mà hoá ra quyết định khá nhiều thứ trong đời: khả năng đợi. Và tiền tiêu vặt là sân tập tiện nhất để tập nó.
Trước khi nói gì về tiền, mình muốn bạn thử nhớ lại một chuyện.
Nghĩ về một món bạn từng rất muốn mua hồi năm ngoái. Món mà lúc đó bạn nghĩ đến suốt, nhắc đi nhắc lại, thấy quảng cáo là dừng lại xem.
Nhớ ra chưa? Giờ trả lời mình ba câu:
Mình đoán câu trả lời hay gặp nhất là: “ừm… hình như nó ở trong ngăn kéo”. Hoặc tệ hơn, bạn phải nghĩ một lúc mới nhớ ra nó là món gì.
Chuyện này không phải vì bạn hay quên. Nó xảy ra với gần như tất cả mọi người, kể cả người lớn — cơn thèm có tuổi thọ rất ngắn.
Vấn đề là: lúc bạn quyết định mua thường rơi đúng vào cái đỉnh đó. Lúc mà cơn thèm to nhất, và cũng là lúc bạn tin chắc nhất rằng lần này thì khác, lần này mình sẽ thích nó mãi.
Nếu bạn quyết định muộn hơn một chút — chỉ ba ngày thôi — bạn sẽ đứng ở một chỗ khác hẳn trên cái đường cong kia. Và bạn sẽ chọn khác.
Nó không bảo bạn đừng mua gì cả, và cũng không bảo tiêu tiền là xấu.
Nó không phải một cuốn dạy đầu tư hay dạy làm giàu — bạn còn cả đời để học mấy cái đó.
Nó chỉ nói về đúng một khả năng: đợi. Tiền chỉ là cái sân tập, vì nó dễ đếm.
Có một thí nghiệm nổi tiếng đến mức gần như ai học tâm lý cũng biết. Nó thế này.
Người ta cho một đứa trẻ ngồi một mình trong phòng. Trên bàn có một cái kẹo.
Người lớn nói: “Cô ra ngoài một lát. Con ăn cái kẹo này bây giờ cũng được. Nhưng nếu con đợi đến lúc cô quay lại mà chưa ăn, con sẽ được hai cái.”
Rồi người lớn đi ra. Còn lại đứa bé, cái kẹo, và mười lăm phút dài nhất đời nó.
Bạn thử tưởng tượng mình ngồi đó xem. Cái kẹo nằm ngay trước mặt. Không ai canh. Không ai biết.
Có đứa ăn ngay khi cửa vừa đóng. Có đứa cầm lên ngửi rồi đặt xuống. Có đứa liếm một cái rồi bảo mình chưa ăn. Và có đứa đợi được hết mười lăm phút.
Nhiều năm sau, người làm thí nghiệm quay lại tìm mấy đứa đó và nói rằng những đứa đợi được thì học tốt hơn, khoẻ hơn, đời sống ổn hơn.
Mình phải nói thật với bạn phần này, vì nó quan trọng hơn cả cái thí nghiệm.
Về sau, nhiều người làm lại thí nghiệm này với số trẻ đông hơn nhiều. Và kết quả không mạnh như người ta tưởng.
Cái họ phát hiện ra thú vị hơn: đứa đợi được hay không phụ thuộc rất nhiều vào hoàn cảnh nhà nó.
Nghĩa là đứa ăn ngay không phải đứa yếu đuối. Nó chỉ đang sống trong một thế giới mà đợi thì thiệt.
Nên nếu bạn thuộc loại hay ăn kẹo ngay, đừng vội kết luận gì về mình. Đây không phải bài kiểm tra xem bạn là người thế nào. Nó chỉ cho biết bạn đang có mấy công cụ trong tay.
Nhắc lại chỗ mấu chốt: cái đáng học ở đây không phải kết quả. Cái đáng học là mấy đứa đợi được đã làm gì trong mười lăm phút đó. Chặng sau nói chuyện đấy.
Người ta có quay phim cả căn phòng đó. Và đoạn phim mới là phần hay nhất.
Nếu bạn nghĩ mấy đứa đợi được là loại ngồi thẳng lưng, nhìn chằm chằm cái kẹo và nghiến răng chịu đựng — thì sai hoàn toàn.
Không đứa nào làm thế cả. Những đứa ngồi nhìn cái kẹo là những đứa gục sớm nhất.
Mấy đứa đợi được thì làm mấy chuyện rất buồn cười:
Có đứa lấy tay bịt mắt. Có đứa xoay hẳn cái ghế quay lưng lại. Có đứa hát ầm lên. Có đứa đứng dậy đi vòng vòng quanh bàn.
Và có một đứa làm chuyện hay nhất: nó tự nhủ rằng cái kẹo kia không phải kẹo, nó là một đám mây trắng. Đám mây thì có gì mà ăn.
Đây là chỗ mình muốn bạn dừng lại lâu một chút, vì nó lật ngược cái mà hầu hết mọi người tin:
Người ta hay nghĩ người kiên trì là người có ý chí sắt đá — kiểu ngồi trước cái bánh mà không đụng vào, mồ hôi chảy ròng ròng.
Thật ra người giỏi đợi không làm thế. Họ tránh phải dùng ý chí ngay từ đầu. Họ sắp xếp cho mình không phải đối mặt với cơn thèm.
Nếu bạn đã đọc “Ai đang cầm lái?”, bạn sẽ thấy quen: cái não thèm ăn không nghe lý lẽ. Cãi nhau với nó thì thua. Nhưng dời cái kẹo đi chỗ khác thì nó không cãi được.
Người đợi được không phải người chịu đựng giỏi hơn.
Họ là người ít phải chịu đựng hơn, vì họ đã sắp xếp để không rơi vào cảnh phải chịu đựng.
Tin tốt: mấy cái sắp xếp đó là kỹ năng. Mà kỹ năng thì tập được, chứ không phải sinh ra đã có.
Đây là ba cái bạn mang ra dùng được từ hôm nay, không cần chuẩn bị gì.
Không phải “nhìn nó mà cố không lấy”. Là để nó biến mất.
Gói bánh trên bàn học thì cất vào tủ. Cái game đang cày thì xoá khỏi màn hình chính. Cái app mua sắm thì kéo vào thư mục cuối cùng. Trang bán hàng thì đóng tab, đừng để mở sẵn.
Nghe đơn giản đến mức hơi thất vọng. Nhưng nó là mẹo mạnh nhất trong ba cái, vì nó cắt cơn thèm từ trước khi cơn thèm kịp bắt đầu.
“Đợi” thì rất khó. “Đợi đến tối thứ Sáu” thì dễ hơn nhiều.
Đầu bạn chịu được việc đợi nếu nó biết chính xác lúc nào thì hết. Cái nó không chịu nổi là “đợi mãi, không biết bao giờ” — nghe như bị cấm luôn.
Nên đừng bao giờ nói với mình “thôi không mua nữa”. Hãy nói “chưa mua hôm nay, mua thì để thứ Sáu tính”.
Cái đầu không giữ nổi hai thứ cùng lúc. Đang đá bóng thì không nghĩ được về gói bim bim.
Nên lúc cơn thèm nổi lên, đừng ngồi yên đếm ngược. Đi làm cái gì đó cần tay và cần mắt: ra ngoài, gọi cho đứa bạn, vẽ, tập một bài đàn.
Đây chính là đứa hát bâng quơ trong phòng thí nghiệm. Nó không đợi. Nó bận.
Để ý là cả ba mẹo đều không có chữ “cố lên” nào cả. Đó không phải tình cờ.
Giờ đến công cụ chính của cả cuốn sách. Nó chỉ có một câu.
Thấy thích món gì thì viết nó ra và đợi ba ngày. Sau ba ngày còn thích thì mua.
Hết. Không có điều kiện phụ, không có bảng biểu gì thêm.
Chỗ hay của quy tắc này nằm ở chữ viết ra. Cái đầu bạn lúc đang thèm sẽ gào lên rằng nếu không mua ngay thì mất cơ hội. Nhưng khi bạn viết món đó vào một danh sách, bạn vừa nói với nó: “không mất đâu, ghi rồi đây, ba ngày nữa quay lại”.
Cái gào lên đó dịu ngay. Vì bạn không cấm — bạn chỉ dời lại.
Quy tắc ba ngày không nói “đừng mua”. Nó nói “đừng mua bây giờ”.
Khác nhau hoàn toàn. Lệnh cấm thì bạn sẽ phá trong tuần đầu. Còn dời lại thì bạn chịu được, vì bạn vẫn được giữ quyền quyết định — chỉ là quyết định vào lúc đầu óc tỉnh hơn.
Và đây là điều sẽ xảy ra, gần như chắc chắn: phần lớn món trong danh sách sẽ tự rụng.
Không phải vì bạn cố nhịn. Mà vì đến ngày thứ ba, bạn đọc lại và thấy… ơ, mình còn muốn cái này không nhỉ?
Mấy món rụng chính là mấy món mà nếu mua, ba tuần sau bạn sẽ để trong ngăn kéo. Chỉ là bình thường bạn không bao giờ biết được điều đó, vì bạn đã mua mất rồi.
Thêm món bạn đang muốn mua. Trang này ghi lại ngày giờ thật và đếm ngược đủ ba ngày mới cho bạn quyết định.
Ba ngày là con số mình chọn vì nó vừa đủ dài để cơn thèm hạ xuống, mà vừa đủ ngắn để bạn không thấy như bị tước mất gì.
Với món đắt hơn — kiểu bằng cả tháng tiền tiêu vặt — bạn có thể để thành hai tuần. Cùng một nguyên tắc, chỉ dài hơn.
Chặng này thực dụng. Chỉ là chuyện chia tiền ra ba chỗ.
Mỗi lần có tiền — tiền tiêu vặt, tiền mừng tuổi, tiền ai đó cho — bạn chia nó làm ba phần ngay lúc vừa nhận, chứ không phải sau khi tiêu xong còn lại bao nhiêu thì để dành bấy nhiêu.
Thứ tự đó quan trọng. “Tiêu xong còn lại bao nhiêu thì để dành” là câu nói của người không bao giờ để dành được đồng nào.
Phần này để bạn tiêu thoải mái, không phải xin phép ai, không phải giải thích với ai, kể cả khi bạn tiêu vào thứ hơi ngớ ngẩn.
Nghe lạ nhỉ — một cuốn sách về đợi mà lại có hẳn một phần để tiêu ngay. Nhưng nếu không có phần này, cả hệ thống sẽ sập trong hai tuần. Người bị siết chặt quá thì sớm muộn cũng nổ, rồi tiêu sạch một lần cho bõ.
Phần này chỉ có nghĩa khi bạn biết mình đang để dành cho cái gì.
“Để dành nói chung” là thứ chán nhất đời và không ai làm nổi. Còn “để dành mua cái ván trượt kia” thì khác hẳn — mỗi lần bỏ tiền vào là một bước tiến, nhìn thấy được.
Nên hãy đặt tên cho cái lọ đó. Viết tên món lên một mẩu giấy dán vào. Chặng 8 sẽ có máy tính cho bạn biết bao lâu thì tới.
Phần này nhỏ nhất, và là phần nhiều người bỏ qua. Mình nghĩ đó là chỗ sai.
Không phải vì cho đi là “việc tốt nên làm”. Mà vì nó dạy bạn một chuyện mà hai phần kia không dạy được: tiền là công cụ, không phải điểm số.
Nếu tiền là điểm số, thì cho đi là mất điểm, và bạn sẽ không bao giờ cho. Nhưng nếu tiền là công cụ, thì đưa một phần công cụ đó ra làm việc khác là chuyện hoàn toàn bình thường.
Bạn còn nhớ “Cuộc đời không phải cuộc đua” chứ? Cái lọ thứ ba này chính là chuyện đó, phiên bản có thể cầm được. Nó nhắc bạn rằng con số trong lọ không phải thứ đo giá trị của bạn.
Cho ai cũng được: mua đồ cho em, góp vào quỹ lớp, đưa mẹ, cho một bạn không có bút. Số tiền nhỏ đến mức buồn cười cũng được. Việc làm nó mới quan trọng, không phải số tiền.
Chặng này hơi khó chịu một chút. Nhưng biết rồi thì bạn không thể không thấy nữa.
Có hàng vạn người rất giỏi, được trả rất nhiều tiền, ngồi cả ngày để làm đúng một việc: làm cho bạn bấm nút mua trước khi kịp nghĩ.
Họ không xấu. Đó là công việc của họ. Nhưng bạn nên biết họ đang dùng chiêu gì, vì mọi chiêu đều nhắm vào đúng một chỗ: khả năng đợi của bạn.
“Chỉ hôm nay” / “giờ vàng”. Tạo ra một cái hạn không có thật, để bạn không kịp dùng quy tắc ba ngày. Mai vào lại thì thường vẫn còn khuyến mãi đó, chỉ đổi tên.
Đồng hồ đếm ngược. Cái đồng hồ chạy làm tim bạn đập nhanh hơn thật. Nhiều cái đếm ngược trên mạng chỉ là hình động — hết giờ thì nó tự quay lại từ đầu.
“Chỉ còn 3 sản phẩm”. Cái gì hiếm thì tự nhiên thấy quý hơn. Con số đó nhiều khi do máy tự sinh ra và không liên quan gì đến kho hàng.
“17 người vừa mua”, “bạn bè bạn đều có”. Nhắm vào nỗi sợ bị bỏ lại một mình ngoài rìa. Đây là chiêu mạnh nhất với tuổi bạn, và người ta biết điều đó rất rõ.
Lưu sẵn thẻ, mua bằng một nút. Chiêu này im lặng nhất và hiệu quả nhất: nó rút ngắn khoảng cách giữa thèm và mua xuống còn nửa giây. Không còn chỗ nào để bạn kịp nghĩ.
Ở “Ai đang cầm lái?” mình có nói về hai phần trong đầu: một phần phản ứng nhanh và một phần nghĩ chậm.
Toàn bộ ngành quảng cáo được xây để nói chuyện với phần nhanh, và để phần chậm không kịp lên tiếng.
Quy tắc ba ngày chính là cách bạn ép cho phần chậm được nói. Ba ngày là quá đủ để nó đuổi kịp.
Từ hôm nay, mỗi lần thấy một cái đếm ngược, bạn thử làm một việc nhỏ này: nói thành tiếng “à, chiêu gấp giả”.
Nghe hơi trẻ con, nhưng nó có tác dụng thật. Gọi tên một cái bẫy là bước một để không rơi vào nó. Cái bẫy chỉ hoạt động khi bạn không nhìn thấy nó.
Chặng này chỉ là một phép tính. Nhưng nó làm khá nhiều người giật mình.
Bạn có 50 nghìn mỗi tháng. Có hai cách dùng.
Cách A: mỗi tháng mua một món nhỏ 50 nghìn — một hộp thẻ bài, một món đồ chơi ở cổng trường, một thứ gì đó đang hot tháng đó.
Cách B: để dành, và cuối năm mua một món 500 nghìn mà bạn thật sự thích.
| SAU MỘT NĂM | CÁCH A: MUA NHỎ MỖI THÁNG | CÁCH B: ĐỂ DÀNH |
|---|---|---|
| Tiêu hết | 600.000đ | 500.000đ |
| Số món đã mua | 12 món | 1 món |
| Còn dùng sau 1 năm | thường 1–2 món | món đó |
| Còn nhớ tên | vài món | nhớ rõ |
| Tiền còn lại | 0đ | 100.000đ |
Đây là chỗ đánh lừa: 50 nghìn nghe như không đáng kể. Đúng là không đáng kể — một lần. Nhưng mười hai lần không đáng kể cộng lại thì thành 600 nghìn, nhiều hơn cả món bạn tưởng là quá đắt không mua nổi.
Nói cách khác: bạn vẫn luôn đủ tiền mua món lớn đó. Bạn chỉ đang tiêu tiền của nó theo kiểu rải ra từng ít một, chậm đến mức không nhận ra.
Nhập số tiền bạn có mỗi tuần và giá món bạn đang muốn. Trang sẽ tính xem để dành mỗi mức thì bao lâu tới nơi — và tới vào ngày nào.
Nhập hai số ở trên đi, mình tính cho.
Thử nghịch cái máy này một lúc. Bạn sẽ thấy một chuyện: chênh lệch giữa 30% và 50% không lớn như bạn tưởng. Nó thường chỉ là vài tuần.
Vài tuần. Đó là toàn bộ cái giá bạn phải trả để có món mình thật sự muốn thay vì một đống món mình chỉ hơi muốn.
Chặng này để cân lại. Nếu bỏ qua nó thì cả cuốn sách thành ra sai.
Đọc tám chặng vừa rồi, bạn có thể rút ra một kết luận mà mình không hề muốn: rằng tiêu tiền là dở, rằng người tốt là người không mua gì, rằng nhịn được càng nhiều càng giỏi.
Không phải vậy. Hoàn toàn không phải vậy.
Tiền là để tiêu. Tiêu tiền vào thứ mình thật sự thích là một trong những chuyện vui nhất mà tiền làm được. Một cuốn truyện bạn đọc đi đọc lại. Một buổi đi ăn với đứa bạn thân. Một món quà cho mẹ. Đó là tiền được dùng đúng chỗ.
Người để dành mọi thứ và không bao giờ tiêu gì thì cũng đang mắc một cái lỗi khác, chỉ là lỗi đó ít ai nhìn ra.
Để ý là hai cột đó không chia theo giá tiền. Một món đắt vẫn có thể nằm ở cột phải, và một món mười nghìn vẫn có thể nằm ở cột trái.
Chúng chia theo ai đang quyết định: bạn, hay là cái cơn thèm vừa được ai đó bấm nút kích lên.
Nếu bạn quên hết mọi thứ trong này, giữ lại đúng một câu để tự hỏi trước khi mua:
Nếu câu trả lời là “có, chắc chắn” — mua đi, vui vẻ mà mua, đừng áy náy gì cả.
Nếu câu trả lời là “ừm… chắc là không” — thì bạn vừa tự cứu mình khỏi một món sẽ nằm trong ngăn kéo.
Và nếu bạn không biết — thì đấy chính là lúc quy tắc ba ngày có việc để làm. Cứ ghi vào danh sách rồi để ba ngày trả lời hộ bạn.
Có bạn sau khi đọc mấy cuốn kiểu này thì đâm ra áy náy mỗi lần tiêu tiền, kể cả tiêu vào thứ đáng tiêu.
Đó không phải là biết đợi. Đó là một kiểu lo lắng khác, và nó không làm bạn khá hơn tí nào.
Mục tiêu là tiêu tiền một cách thoải mái và tỉnh táo, chứ không phải sợ tiền.
Chặng cuối. Không đọc thêm gì nữa — chọn một việc và làm.
Đây là ba việc, xếp từ dễ đến khó. Mình nghĩ bạn chỉ nên chọn một.
Nhớ lại tuần vừa rồi bạn tiêu tiền vào những gì. Với mỗi khoản, tự hỏi: “nếu lúc đó mình đợi ba ngày, mình còn mua nó không?”
Không phải để trách mình. Chỉ để xem tỷ lệ. Tỷ lệ đó nói cho bạn biết quy tắc ba ngày sẽ giúp được bạn nhiều hay ít.
Quay lên chặng 5, ghi vào đó món bạn đang muốn nhất lúc này. Chỉ mất mười giây.
Rồi ba ngày nữa quay lại xem mình còn muốn nó không. Cái kết quả đó thú vị hơn mọi thứ mình viết trong cuốn này.
Chọn một món lớn thật sự đáng để đợi. Viết tên nó ra. Dùng máy tính ở chặng 8 xem bao lâu thì tới.
Ngày đó có thật, và nó nằm trên lịch. Từ giờ mỗi lần bạn không mua một món linh tinh, ngày đó lại xích gần thêm một chút.
Bạn sẽ trượt vài lần. Mình cũng vậy, và mình lớn hơn bạn nhiều. Sẽ có hôm bạn mua ngay một món chẳng cần thiết, xong nhớ ra cuốn sách này và thấy hơi ngượng.
Không sao cả. Đây không phải cuộc thi giữ chuỗi ngày hoàn hảo. Bỏ lỡ một lần thì lần sau ghi vào danh sách — thế là đủ.
Vì thứ bạn đang tập không phải là tiết kiệm tiền. Tiền chỉ là chỗ dễ đếm nhất để tập.
Thứ bạn đang tập là khả năng để một khoảng trống giữa lúc muốn và lúc làm. Cái khoảng trống đó, sau này, sẽ giúp bạn ở những chỗ chẳng liên quan gì đến tiền: lúc muốn nhắn một tin nhắn đang giận, lúc muốn bỏ cuộc giữa chừng, lúc muốn nói một câu mà nói xong thì không rút lại được.