Bạn chưa gõ một chữ nào, chưa nói cho ai biết — mà cái chấm xanh trên bản đồ vẫn nhảy đúng ngay chỗ bạn đang đứng. Làm sao nó biết?
Mở bản đồ lên giữa một con phố lạ hoắc — và nó vẫn biết.
Không địa chỉ, không hỏi ai, không có ai đứng cạnh bạn để chỉ đường. Chỉ có bạn, cái điện thoại, và một chấm xanh nhảy ra đúng ngay chỗ bạn đang đứng.
Bạn có từng dừng lại một giây, giữa lúc đang dùng bản đồ, để tự hỏi: nó vừa hỏi ai vậy?
Điện thoại không hỏi ai cả. Nó chỉ đang nghe.
Suốt ngày, có những tín hiệu vô hình bay ngang qua chỗ bạn đứng — từ trên trời, từ cái router wifi nhà hàng xóm, từ cột ăng-ten cuối phố. Điện thoại nhặt lấy mấy tín hiệu đó và tự tính ra vị trí, không cần bạn làm gì cả.
Nhưng tín hiệu đó là gì, và vì sao ghép chúng lại thì ra được đúng một điểm trên bản đồ? Cái đầu tiên, mạnh nhất, đến từ rất xa — xa đến mức bạn không thể nhìn thấy nó.
Chúng không chụp ảnh bạn. Chúng chỉ nói đúng một câu, lặp đi lặp lại.
Cách mặt đất khoảng 20.000km, có một mạng lưới vệ tinh GPS bay vòng quanh Trái Đất suốt ngày đêm. Mỗi vệ tinh liên tục phát ra một tín hiệu, đại loại như: "Tôi đang ở đây, và bây giờ là đúng giờ này."
Điện thoại bắt được tín hiệu đó, rồi đo xem nó mất bao lâu để bay tới — vì tín hiệu đi với tốc độ ánh sáng, biết thời gian bay là tính ra được khoảng cách tới vệ tinh đó.
Nhưng chỉ một vệ tinh thôi thì biết được gì? Nó chỉ cho bạn biết một con số: "bạn cách tôi đúng bằng này km" — mà cách một khoảng như vậy thì có vô số điểm trên mặt đất đều đúng, không phải chỉ một.
Vệ tinh không nói cho điện thoại biết nó ở đâu — nó chỉ nói "bạn cách tôi bao xa".
Điện thoại phải tự nghe cùng lúc bốn vệ tinh trở lên, ghép bốn khoảng cách đó lại, rồi tìm ra đúng một điểm khớp với cả bốn. Không phải vệ tinh chỉ đường cho bạn — chính điện thoại đang tự làm phép tính đó, hàng giây một lần.
Vậy sao ngồi trong phòng, không thấy trời, mà bản đồ vẫn định vị được bạn?
Tín hiệu từ vệ tinh phải xuyên qua cả bầu khí quyển mới tới được điện thoại — nên chỉ cần một mái nhà, một tòa cao ốc, hay trời nhiều mây, tín hiệu đã yếu đi rất nhiều.
Nếu chỉ dựa vào vệ tinh, trong nhà bạn lẽ ra phải là một vùng mù hoàn toàn. Nhưng nó không mù. Vậy điện thoại đang mượn thêm nguồn tin nào khác?
Các công ty bản đồ đã đi ghi lại vị trí của hàng triệu điểm phát wifi trên khắp thế giới từ trước. Điện thoại chỉ cần dò xem quanh đây có những router wifi nào đang phát sóng — dù không kết nối vào mạng đó — là đoán ra được mình đang ở khu vực nào, chính xác tới từng tòa nhà.
Cộng thêm tín hiệu từ tháp sóng viễn thông gần nhất — cột ăng-ten mà điện thoại vẫn âm thầm "bắt tay" để có sóng gọi điện — điện thoại có thêm một manh mối nữa để thu hẹp vị trí lại.
Không có nguồn nào là "đúng nhất" trong mọi lúc. Ba nguồn bù cho nhau.
Ngoài trời, GPS chính xác nhất. Trong nhà hay giữa phố cao tầng, wifi và tháp sóng lại đáng tin hơn. Điện thoại liên tục nghe cả ba, rồi chọn tổ hợp nào hợp lý nhất lúc đó — bạn không thấy sự lựa chọn này, nhưng nó diễn ra liên tục.
Cơ chế hay vậy — nhưng có phải app nào cũng đáng được biết vị trí của bạn?
Muốn đọc được ba loại tín hiệu đó, một app phải xin bạn cấp quyền truy cập vị trí. Bạn hẳn đã thấy khung nhỏ hiện lên: "Cho phép app này biết vị trí của bạn?"
App bản đồ xin quyền đó thì hợp lý — nó cần biết bạn ở đâu để chỉ đường. Nhưng nếu một app đèn pin, hay một app máy tính bỏ túi, cũng xin đúng quyền đó — bạn có từng thắc mắc: để làm gì?
Tìm mục thường gọi là Quyền riêng tư hoặc Dịch vụ định vị / Location.
Máy sẽ hiện ra toàn bộ danh sách app đang có quyền biết vị trí của bạn — nhiều hơn bạn tưởng.
"Nếu tắt quyền này đi, app có còn làm được việc chính của nó không?" Nếu câu trả lời là vẫn được, app đó không cần vị trí của bạn.
Thường có vài lựa chọn: luôn luôn, chỉ khi đang mở app, hoặc không bao giờ. Chọn mức thấp nhất mà app vẫn còn dùng được.
Nghĩ tới một app bạn hay dùng, gõ tên nó vào, rồi bấm nút xem máy nghĩ sao.
Điện thoại giỏi thật đấy. Nhưng ai mới là người quyết nó được biết đến đâu?
Vệ tinh trên trời, router wifi cạnh nhà, cột sóng cuối phố — cả ba đều đang âm thầm làm việc, không đợi bạn cho phép mới phát tín hiệu. Đó là phần bạn không kiểm soát được, và cũng không cần kiểm soát.
Nhưng phần app nào được phép dùng những tín hiệu đó để biết vị trí của bạn — phần đó luôn nằm trong tay bạn, ngay trong Cài đặt.
Vị trí của bạn kể được rất nhiều điều — bạn đang học ở đâu, ở nhà lúc mấy giờ, hay đi đâu vào cuối tuần. Một app biết vị trí liên tục nghĩa là nó đang biết một phần lịch sinh hoạt của bạn.
Không phải vì thế mà phải sợ mọi app xin định vị. Chỉ là: trước khi bấm Đồng ý, dừng lại đúng một giây để tự hỏi xem app đó có thật sự cần không.