Lớp mình chia hai phe, cãi nhau ỏm tỏi vì một chuyện. Có bao giờ bạn tự hỏi: nếu chỉ có đúng hai lựa chọn để cãi nhau, thì mình đang bỏ sót điều gì không?
Cô giáo hỏi một câu, cả lớp chia làm hai phe la lên cùng lúc.
Đề bài hôm nay: «có nên cấm điện thoại trong lớp không?» Nửa lớp hét lên «Cấm luôn!», nửa còn lại hét lên «Không được, tụi mình cần nó!». Chưa đầy một phút, không ai còn nghe ai nói gì nữa — chỉ còn tiếng ai to hơn.
Bạn ngồi giữa, và bạn cũng phải chọn một phe. Nhanh, dứt khoát, kiểu như chọn xong là xong.
Nếu hoá ra, cả hai phe đều đúng một phần — chỉ là chưa ai chịu dừng lại đủ lâu để nghe phần đúng đó, thì sao?
Không phải vì bạn ngoan cố. Là vì não bạn đang làm đúng cái nó quen làm.
Khi bạn đã trót chọn một phe — nhất là khi bạn bè thân cũng đứng phe đó — mỗi câu phe kia nói ra, đầu bạn không thật sự nghe nó. Đầu bạn đang bận tìm lỗi sai trong câu đó để phản bác cho lẹ.
Có một khác biệt lớn giữa nghe để phản bác và nghe để hiểu.
Nghe để phản bác thì bạn chỉ chờ đến lượt mình nói. Nghe để hiểu thì bạn thật sự dừng lại, hỏi: nếu mình đứng ở chỗ của họ, mình có nghĩ giống họ không?
Vậy câu hỏi là: làm sao tắt được cái phản xạ «chờ để cãi lại», dù chỉ một phút thôi, để nghe cho hết một câu của phe bên kia?
Đây là câu hỏi duy nhất bạn cần nhớ trong cả bài này.
Lần tới khi bị cuốn vào một cuộc tranh cãi, thử tạm gác câu «ai đúng ai sai» sang một bên, và hỏi thẳng phe đối lập — hoặc tự hỏi chính mình thay họ:
Không phải để bắt bẻ. Là để thật sự nghe được lý do đứng sau câu nói, chứ không chỉ nghe câu nói.
Ví dụ: phe «không cấm» có đúng không, nếu một bạn cần gọi điện báo bố mẹ đến đón gấp?
Chỉ một điểm thôi. Không cần đổi phe. Chỉ cần thừa nhận: chỗ này họ không sai.
Vậy nếu cả hai phe đều có một phần đúng — thì có cần phải chọn hẳn một phe, thắng hẳn một bên không?
Không phải lúc nào cũng chỉ có đúng hai lựa chọn để cãi nhau.
Quay lại chuyện điện thoại: thay vì «cấm luôn» hay «cho thoải mái», lớp mình có thể thử phương án khác — cất điện thoại trong giờ học, được dùng vào giờ ra chơi, và có một hộp riêng cho ai cần liên lạc khẩn. Phương án đó không phải nhượng bộ nửa vời — nó giải quyết đúng lý do sâu xa của cả hai phe: vừa hết mất tập trung, vừa không ai bị cắt đứt liên lạc khi cần.
Câu hỏi này dùng được ở nhiều chỗ khác, không chỉ trong lớp học:
Ở trường: nhóm dự án cãi nhau vì hai ý tưởng trình bày khác hẳn nhau — thử hỏi mỗi ý tưởng đang giải quyết vấn đề gì, rồi xem có cách nào gộp cả hai không.
Khi đọc/xem khác nhau: một bộ phim hay cuốn sách có người khen hết lời, người chê thậm tệ — thay vì bênh phe mình, thử hỏi: phe kia đang thấy điều gì trong đó mà mình chưa để ý?
Ở nhà, với anh chị em hay bạn thân: cãi nhau về việc ai được chọn phim, ai làm việc nào — thay vì ăn thua đủ, thử hỏi lý do thật sự phía sau mỗi bên là gì, trước khi tìm cách chia.
Vậy lần tới, trước khi chọn hẳn một phe, bạn có sẵn sàng dừng lại hỏi: còn phương án nào khác không, mà cả hai phe cùng nhìn ra được không?
Ba câu ngắn, và một chỗ để viết câu hỏi của riêng bạn.
Chọn một đáp án cho mỗi câu, rồi bấm «Xem mình đúng chưa». Không ai chấm điểm bạn cả.
1. Bạn với bạn thân cãi nhau vì không thống nhất được xem phim gì. Bước ĐẦU TIÊN để tìm lựa chọn thứ ba là gì?
2. Nếu bạn chỉ nghe phe mình cho tới khi thắng được cuộc tranh luận, điều gì gần như chắc chắn xảy ra?
3. Lựa chọn thứ ba khác thoả hiệp chia đôi ở chỗ nào?
Nghĩ tới một cuộc tranh cãi có thật đang diễn ra quanh bạn — trong lớp, trong nhóm bạn, hay ở nhà. Viết ra một câu hỏi bạn thật sự muốn hỏi phe mà bạn hay bất đồng nhất, để hiểu họ hơn.