Nghe hiển nhiên quá đúng không? Nhưng có mấy điều đi kèm câu đó mà ít ai nói rõ với trẻ con — và chúng có ích thật sự.
Cơ thể bạn là của bạn. Ai cũng gật đầu với câu đó. Nhưng thử nhìn mấy chuyện này xem.
Mấy chuyện đó phần lớn không phải chuyện nghiêm trọng. Người ta không có ý xấu. Nhiều khi họ quý bạn thật.
Nhưng cộng lại, chúng dạy bạn một điều không đúng: rằng cảm giác khó chịu của bạn không quan trọng bằng việc người lớn thấy vui.
Cuốn này viết ra để nói ngược lại. Và để đưa bạn vài câu dùng được ngay.
Cuốn này không nói rằng thế giới đầy người xấu. Không phải vậy. Hầu hết người quanh bạn đều tử tế, và phần lớn những cái ôm là những cái ôm thật.
Nó chỉ đưa cho bạn mấy thứ mà ai cũng nên có sẵn — như biết bơi vậy. Biết bơi không có nghĩa là bạn nghĩ nước là kẻ thù.
Ai cũng có một khoảng cách riêng, và bạn được quyền quyết định ai vào tới đâu.
Để ý mà xem: bạn để bạn thân quàng vai, nhưng nếu một người lạ làm y hệt thì bạn thấy khó chịu ngay.
Không phải vì hành động đó xấu. Là vì người đó chưa được bạn cho phép bước vào.
Bạn không cần lý do để không muốn ai đó chạm vào mình.
“Con không thích” đã là một lý do đầy đủ. Người lớn tử tế sẽ hiểu ngay. Ai đòi bạn phải giải thích thêm mới chịu dừng thì đó là chuyện của họ, không phải lỗi của bạn.
Chỗ này mình nói thẳng, vì nói vòng vo thì không có ích gì.
Trên cơ thể có những vùng gọi là vùng riêng tư: những chỗ mà đồ lót che đi, và cả miệng nữa.
Luật rất đơn giản:
Câu cuối cùng bên phải là câu quan trọng nhất, nên mình viết lại một lần nữa cho rõ:
Luật này không đổi vì người kia là người quen, là họ hàng, là anh chị lớn hơn, là thầy cô, hay là người mà cả nhà đều quý.
Và nó cũng không đổi nếu người đó nói rằng đây là trò chơi, là bí mật, hay là chuyện bình thường.
Nếu có ai làm vậy với bạn — dù chỉ một lần, dù đã lâu rồi — thì bạn không có lỗi gì cả. Không một chút nào. Người làm sai là người đó, không bao giờ là bạn.
Chặng 8 sẽ nói kỹ phải làm gì. Bạn cứ đọc tiếp, không cần vội.
Cơ thể bạn có một hệ thống báo động, và nó thường đúng.
Có những lúc bạn chưa nghĩ ra được điều gì sai, nhưng trong người đã thấy khác: bụng hơi thắt lại, người hơi cứng, muốn lùi ra, muốn đi chỗ khác.
Cảm giác đó không phải bạn tưởng tượng. Đó là báo động, và nó có từ rất lâu trước khi con người biết nói.
Rất nhiều đứa trẻ được dạy phải bỏ qua cảm giác này — “có gì đâu mà sợ”, “đừng làm quá lên”.
Mình thì nghĩ ngược lại. Khi trong người có báo động, bạn không cần chứng minh là mình đúng. Bạn chỉ cần làm ba việc:
Đi sang phòng khác, ra chỗ đông người, đi tìm người bạn tin. Không cần chào tạm biệt cho lịch sự.
Kể cả khi bạn chưa gọi tên được chuyện gì. “Con thấy kỳ kỳ khi ở gần chú đó” — thế là đủ để nói ra.
Nếu hoá ra không có gì thật thì chẳng mất gì cả. Còn nếu có chuyện thật, bạn vừa tự cứu mình.
Đây là chặng mình muốn bạn nhớ lâu nhất. Nó phân biệt hai thứ rất dễ nhầm.
Không phải bí mật nào cũng xấu. Có những bí mật rất vui.
Bí mật vui làm bạn háo hức chờ tới lúc nó được bật mí. Bí mật nặng thì làm bạn thấy đè trong bụng, nghĩ tới là thấy khó chịu.
Nếu có ai đó bảo bạn “đừng kể ai nhé” về một chuyện liên quan tới cơ thể bạn, tới ảnh của bạn, hoặc về một chuyện làm bạn thấy nặng —
thì đó chính là chuyện phải kể.
Lời dặn “đừng kể ai” không phải để bảo vệ bạn. Nó để bảo vệ người dặn.
Và nếu người đó nói thêm mấy câu như “kể ra là bố mẹ mày sẽ buồn lắm”, “kể ra thì mày cũng bị phạt đấy”, “không ai tin mày đâu” — thì mấy câu đó cũng nằm trong cùng một bộ. Chúng được nói ra để bạn im.
Biết mình có quyền là một chuyện. Có sẵn câu để nói lại là chuyện khác.
Nhiều bạn biết mình không thích, nhưng đến lúc cần thì không nghĩ ra câu gì, thế là cứ đứng im. Rất bình thường thôi — vì chưa ai đưa cho bạn mấy câu này bao giờ.
Nên đây, bạn cứ lấy mà dùng:
“Dạ con không thích thế ạ.” · “Cho con xin phép không ạ.” · “Con chào bác bằng lời được không ạ?”
Nói xong thì thôi, không giải thích thêm. Càng giải thích dài càng dễ bị thuyết phục ngược.
“Thôi.” · “Bỏ ra.” · “Cháu không thích, cháu nói rồi đấy.”
Lúc này bạn không cần lịch sự nữa. Người không dừng lại sau lần đầu là người đã bỏ lượt được lịch sự của họ rồi.
Đứng dậy đi chỗ khác. Ra chỗ có người. Gọi to tên một người lớn ở gần. Bỏ về.
Bạn không nợ ai một lời giải thích trước khi tự bảo vệ mình.
Có những lúc người ta sợ quá, đứng chết trân, không nói được, không cử động được. Chuyện đó xảy ra với cả người lớn.
Đó không phải lỗi của bạn. Nó là một phản xạ của cơ thể, không phải là bạn đã đồng ý. Không bao giờ có nghĩa là bạn đã đồng ý.
Trong thư viện này có cả một kệ về nói chuyện lễ phép với người lớn. Mình vẫn giữ nguyên ý đó.
Nhưng lễ phép có một vạch: nó không bao giờ bao gồm việc để người khác làm bạn thấy không an toàn. Đó là chỗ mà lễ phép dừng lại và tự bảo vệ bắt đầu.
Nghĩ trước một lần thì lúc thật sẽ dễ hơn nhiều.
Mấy tình huống dưới đây phần lớn là chuyện thường ngày, không có gì nguy hiểm. Nhưng tập trả lời trước thì lúc gặp chuyện thật, miệng bạn sẽ nhanh hơn.
Không có đáp án nào bị chấm sai. Cứ chọn cái bạn thấy đúng với mình.
Chặng này viết cho bạn nào đang giữ một chuyện gì đó. Đọc chậm thôi.
Có thể là chuyện mới xảy ra hôm qua. Có thể là chuyện đã lâu lắm rồi mà bạn vẫn nhớ.
Mình muốn nói với bạn bốn điều, và mình nói rất thật:
Một. Bạn không có lỗi. Không phải vì bạn mặc gì, đi đâu, hay đã không nói gì lúc đó. Người làm sai là người kia.
Hai. Không bao giờ là quá muộn để kể. Một tuần sau, một năm sau, mười năm sau — vẫn kể được, và vẫn có ích.
Ba. Nếu người đó doạ bạn để bạn im, thì lời doạ đó là dấu hiệu họ đang sợ. Kể ra là cách duy nhất để nó dừng lại.
Bốn. Bạn không phải xử lý chuyện này một mình. Chuyện này quá lớn với một đứa trẻ, và nó vốn không phải việc của bạn.
Chọn một người lớn mà bạn tin: bố, mẹ, ông bà, cô chú, thầy cô, cô y tế của trường, bố mẹ của bạn thân.
Nếu người đầu tiên bạn kể không tin bạn, hoặc gạt đi — thì hãy kể người thứ hai. Rồi người thứ ba nếu cần. Việc người lớn phản ứng chưa đúng không có nghĩa là bạn sai, nó chỉ có nghĩa là bạn chưa tìm đúng người.
Câu mở đầu khó nhất, nên mình viết sẵn cho bạn — bạn cứ đọc y nguyên cũng được:
Nếu bạn thấy không thể kể cho ai trong nhà, hoặc chuyện liên quan tới chính người trong nhà — thì có một chỗ luôn có người nghe:
111
Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em. Miễn phí, gọi được cả ngày lẫn đêm, kể cả từ điện thoại không có tiền.
Người trực là người được đào tạo để nghe chuyện của trẻ con. Bạn không cần biết cách kể cho hay — cứ nói những gì bạn nhớ.
Bạn cũng có thể kể với thầy cô ở trường. Thầy cô có trách nhiệm phải giúp bạn, đó là việc của họ.
Và nếu ngay lúc này bạn đang gặp nguy hiểm, gọi 113 (công an) hoặc chạy tới chỗ đông người gần nhất.
Cuốn này có hai chiều. Bạn có vòng của bạn, và người khác cũng vậy.
Nếu cơ thể bạn là của bạn, thì cơ thể đứa em, đứa bạn cùng lớp, hay bất kỳ ai cũng là của họ. Cùng một luật.
Nghĩa là:
Có một chuyện hay xảy ra ở lứa tuổi bạn: cả nhóm trêu một bạn bằng cách giật đồ, xô đẩy, chạm vào người. Ai cũng cười nên trông như đùa.
Nhưng nếu một người trong đó không cười, thì đó không còn là đùa nữa. Bạn không cần đứng lên nói to giữa nhóm — chỉ cần đừng cười theo, và lát sau nhắn riêng cho bạn ấy một câu.
Chặng cuối, và là việc mình mong bạn làm nhất trong cả cuốn sách.
Hãy nghĩ ra ba người lớn mà bạn tin — những người bạn sẽ tìm đến nếu có chuyện gì đó, bất kỳ chuyện gì.
Ba người, không phải một. Vì có hôm người thứ nhất đi vắng, có hôm bạn không kể được với người thứ nhất, và có chuyện lại chính là chuyện về người thứ nhất.
Nên chọn ba người ở ba chỗ khác nhau: một người trong nhà, một người ở trường, và một người ở nơi khác — cô chú, ông bà, bố mẹ của bạn thân.
Chỉ lưu trên máy của bạn, không gửi đi đâu cả.
Chưa có ai. Nghĩ ra một người đi — người đầu tiên bạn nghĩ tới thường là người đúng.
Viết xong rồi thì làm nốt một việc nữa: nói cho ba người đó biết là bạn đã chọn họ.
Chỉ cần một câu: “Nếu con có chuyện gì con sẽ tìm cô/chú nhé.” Nghe hơi ngượng, nhưng nó làm hai chuyện cùng lúc — người ta biết để sẵn sàng, và bạn thì dễ mở lời hơn nhiều vào cái ngày cần mở lời.