Vừa gặp chuyện bực, phản xạ đầu tiên gần như luôn là: tại thằng đó, tại con bé kia, tại xui, tại cô giáo. Cuốn này không bảo bạn đừng bực — bực là chuyện rất bình thường. Nó chỉ mời bạn làm thêm đúng một việc, ngay sau khi đã bực xong: lật mặt kia của chuyện đó lên xem.
Mình kể một chuyện đã, chắc bạn cũng có một chuyện y hệt kiểu này.
Bạn ôn bài kiểm tra Toán suốt cả buổi tối hôm qua. Học thuộc từng công thức, làm lại mấy bài trong vở. Sáng nay làm bài, tay còn hơi mỏi vì viết nháp nhiều quá.
Trả bài về: 5 điểm. Trong khi đứa bạn ngồi cạnh, tối qua còn mải chơi game, được 8.
Trong đầu bạn, một loạt câu bật ra gần như ngay lập tức:
Tất cả những câu đó có một điểm chung: chúng đưa nguyên nhân ra ngoài bạn. Đề khó, cô đánh đố, vận xui, đứa kia may mắn. Không câu nào nhắc tới cách bạn đã ôn bài tối qua.
Cuốn sách này không nói những câu đó là sai. Có khi đề đúng là khó thật. Nhưng nó mời bạn làm thêm một bước, chỉ một bước thôi, ngay sau khi những câu đó đã bật ra hết: nhìn kỹ lại xem có phần nào của chuyện này thật ra do mình không.
Cuốn sách này không có nghĩa là mọi chuyện bực đều tại bạn. Có những chuyện hoàn toàn không phải lỗi của bạn — bị bắt nạt, bị đối xử ác ý là ví dụ rõ nhất. Chặng 6 sẽ nói thẳng về loại chuyện đó.
Còn từ đây tới chặng 6, mình nói về một loại chuyện khác: những chuyện bực mình bình thường trong ngày — điểm số, bạn bè, thắng thua, đồ đạc. Loại chuyện mà gần như luôn có một phần nào đó nằm trong tay bạn.
Trước khi thuyết phục bạn nhìn lại mình, mình phải công nhận một chuyện thật lòng.
Nói “tại đề khó” thì bạn vẫn là đứa học giỏi, chỉ là xui thôi. Nói “tại mình học chưa đúng cách” thì đau hơn nhiều — vì lúc đó bạn phải nhận ra có gì đó ở chính mình chưa ổn.
Đổ lỗi cho người khác hay hoàn cảnh có một cái lợi rất thật, và mình không giả vờ là nó không có: nó bảo vệ bạn ngay lập tức. Không phải xấu hổ. Không phải tự nhận mình có lỗi. Không phải cảm giác khó chịu khi biết mình đã làm chưa tốt.
Còn nhìn lại mình thì ngược hoàn toàn. Nó chậm hơn, nó khó chịu hơn, và đôi khi nó thật sự đau — nhất là lúc bạn đang còn tức, còn ấm ức, còn muốn có ai đó để trách.
Đổ lỗi không phải vì bạn là người xấu tính hay hay chống chế. Nó là một phản xạ ai cũng có, kể cả người lớn, kể cả người bạn thấy vững vàng nhất. Nó nhanh, nó dễ, và nó có tác dụng làm dịu ngay lập tức.
Vấn đề không phải là bạn có phản xạ đó. Vấn đề là nếu bạn dừng lại đúng ở đó, bạn sẽ bỏ lỡ mất phần đáng giá nhất của cả câu chuyện.
Nên mình không nói với bạn rằng nhìn lại mình lúc nào cũng dễ chịu, hay lúc nào cũng thoải mái. Có lúc nó khó chịu thật. Nhưng khó chịu không có nghĩa là sai — nhiều khi nó chỉ có nghĩa là bạn vừa chạm đúng vào phần thật của chuyện.
Đây là công cụ chính của cả cuốn sách. Nó chỉ có hai bước, nhưng dùng được cho gần như mọi chuyện.
Mỗi lần có chuyện làm bạn bực, thử tách nó ra làm hai phần, tách thật rõ ràng:
Phần không đổi được: những gì thuộc về hoàn cảnh, thuộc về người khác, thuộc về những thứ bạn không điều khiển được — đề khó thật, trời mưa thật, bạn ấy nói câu đó trước thật. Với phần này, việc của bạn là thừa nhận nó, rồi để nó qua, không cần ôm giữ.
Phần đổi được: những gì nằm trong tay bạn — cách bạn đã ôn bài, câu bạn đã nói lại, chỗ bạn đã để đồ. Với phần này, việc của bạn là rút ra đúng một điều để lần sau làm khác đi.
Chú ý là hai phần này gần như luôn tồn tại cùng lúc. Rất hiếm khi một chuyện bực 100% là do người khác, và cũng rất hiếm khi 100% là do mình. Việc của bạn không phải là chọn một bên, mà là nhìn ra cả hai.
Chặng sau mình sẽ đi qua từng chuyện bực cụ thể, và tách nó ra bằng đúng cách này.
Không nói chung chung nữa. Ba chuyện thật, tách ra cho bạn xem.
Chuyện ở chặng 1. Tách ra:
Bài học: lần sau ôn bài, dành thời gian làm thử đề, không chỉ học thuộc công thức suông.
Bạn thân nói một câu chê bai trước mặt mấy đứa khác, bạn nổi cáu, hai đứa cãi nhau to, giận nhau cả tuần.
Bài học: giận thì được, nhưng câu nói ra thì mình vẫn chọn được — lần sau nói phần của mình, đừng chạm vào chỗ yếu của người kia.
Trận bóng ở lớp, thua sát nút, có một quyết định của trọng tài mà cả đội thấy hơi ép.
Bài học: trọng tài không phải lý do duy nhất đội thua — lần sau giữ tập trung tới hết trận, đừng buông lỏng vì tưởng đã chắc thắng.
Để ý cách làm ở cả ba chuyện: mình không hỏi ai đúng ai sai. Mình hỏi có gì ở đây, lần sau, mình làm khác đi được.
Chặng quan trọng nhất trong cả cuốn. Đọc chậm nhé.
Cô kiểm tra vở, bạn chưa làm bài về nhà, bị mắng trước lớp. Trong đầu bật ra: “Cô giao khó quá, ai làm hết nổi.”
Bài học: bài nhiều thì việc cần thay đổi không phải là than, mà là chia nhỏ ra làm sớm hơn.
Cái cốc yêu thích rơi vỡ lúc em bạn chạy ngang qua bàn. Phản xạ đầu tiên: “Tại em cứ chạy lung tung!”
Bài học: đồ dễ vỡ thì để vào giữa bàn, không để sát mép — dù ai đi ngang cũng không sao.
Nhìn lại năm chuyện từ chặng 4 đến giờ, bạn thấy một điều lặp đi lặp lại: mỗi chuyện bực đều có một mặt gây khó chịu ngay lúc đó, và một mặt khác, nằm phía sau, chỉ hiện ra khi bạn chịu nhìn kỹ.
Mọi câu chuyện làm bạn bực đều có hai mặt, giống một đồng xu. Mặt thứ nhất là mặt khó chịu — ai cũng thấy ngay, không cần cố gắng gì cả. Mặt thứ hai là mặt giúp bạn hiểu cuộc sống hơn, trưởng thành hơn — nhưng mặt này chỉ hiện ra khi bạn chủ động lật lên.
Đồng xu không tự lật. Bạn phải là người lật nó.
Chặng quan trọng nhất về mặt an toàn. Đọc hết chặng này, kể cả khi bạn đang vội.
Năm chuyện ở hai chặng trước đều có một điểm chung: dù bực đến mấy, chúng đều là những chuyện bình thường trong ngày — điểm số, cãi vặt với bạn, thắng thua, bài tập, đồ vỡ. Loại chuyện mà gần như luôn có một phần nào đó thuộc về mình.
Nhưng có một loại chuyện khác hẳn, và cách nhìn ở năm chặng trước không áp dụng cho nó.
Nếu có bạn cùng lớp cứ trêu chọc bạn hoài dù bạn đã bảo thôi, nếu có ai đó doạ bạn, đánh bạn, cố tình cô lập bạn khỏi nhóm, hoặc một người lớn nào đó đối xử với bạn theo cách khiến bạn thấy sợ hoặc thấy sai sai — đó không phải lỗi của bạn. Không phải vì bạn "chưa nhìn lại mình đủ kỹ". Không phải vì bạn "cũng có phần nào đó gây ra chuyện".
Đây là chỗ mình muốn nói thật rõ, để không ai đọc nhầm cả cuốn sách này: bài học "nhìn lại phần của mình" ở năm chặng trước không áp dụng cho loại chuyện này. Đi tìm "mình sai chỗ nào" trong một chuyện mình bị bắt nạt không giúp ích gì cả — nó chỉ khiến bạn tự trách oan, trong khi người cần bị nhắc nhở là người kia.
Việc cần làm khi gặp loại chuyện này không phải là ngồi tách "phần đổi được, phần không đổi được". Việc cần làm là nói ra, với một người lớn tin cậy — bố mẹ, thầy cô, ông bà, hoặc bất cứ người lớn nào bạn thấy dễ nói chuyện. Kể cả khi bạn đã hứa giữ bí mật với ai đó. Kể cả khi bạn thấy hơi ngại. Nói người đầu tiên không nghe thì nói người tiếp theo — cứ kể cho tới khi có một người lớn thật sự lắng nghe.
Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em. Miễn phí, gọi được 24 giờ mỗi ngày, cả ngày lễ.
Bên kia là người được đào tạo đúng để nghe những chuyện thế này. Bạn không phải là đứa đầu tiên gọi, và bạn không bị mắng vì đã gọi.
Tự hỏi: "Nếu mình kể chuyện này cho một người lớn tốt bụng nghe, họ sẽ nói mình cũng có lỗi, hay họ sẽ giận thay mình với người kia?"
Nếu câu trả lời là "họ sẽ giận thay mình" — đây là chuyện thuộc chặng này. Đừng tự tìm lỗi ở bản thân. Hãy nói ra.
Quay lại với những chuyện bực bình thường. Đây là phần mình muốn bạn nhớ lâu nhất.
Sau khi đã tách được "phần không đổi được" và "phần đổi được", nhiều bạn vẫn dừng lại ở việc muốn biết rõ: rốt cuộc là tại ai? Tại mình 60%, tại hoàn cảnh 40%, hay ngược lại?
Mình muốn nói thẳng: câu hỏi đó không quan trọng bằng câu hỏi tiếp theo. Câu quan trọng hơn là: mình học được gì từ chuyện này, để lần sau gặp chuyện tương tự, mình đỡ hơn?
Vì sao câu đó quan trọng hơn? Vì "tại ai" là chuyện đã xong rồi — không đổi lại được nữa. Còn "học được gì" là chuyện của lần sau, chuyện bạn còn nắm được.
Có một cái giá rất thật cho việc chỉ mãi hỏi "tại ai": đó là thời gian ấm ức. Thử nghĩ lại một lần bạn giận ai đó rất lâu — có khi mấy chục phút, có khi mấy ngày liền, cứ nghĩ đi nghĩ lại chuyện đó, ăn không ngon, ngủ không yên. Rồi cuối cùng chuyện cũng qua, mà bạn cũng chẳng rút ra được gì cả, ngoài việc đã mệt mỏi suốt mấy ngày đó.
So sánh với việc dành đúng vài chục phút để nhìn lại, tách phần nào không đổi được, rút một bài học cụ thể — rồi cho phép mình buông xuống. Cùng một chuyện, nhưng cách thứ hai khiến tâm trạng bạn tốt lên nhanh hơn rất nhiều, và bạn còn có thêm một điều mang theo cho lần sau.
Không cần nhớ hết cả cuốn sách. Nhớ năm bước này là đủ dùng.
Đừng nói, đừng nhắn tin, đừng làm gì trong lúc đang bực nhất. Lúc đó cái miệng bạn nhanh hơn cái đầu rất nhiều.
"Phần nào ở đây không do mình?" và "Phần nào ở đây do mình?" Hỏi cả hai, đừng chỉ hỏi một câu.
Đề khó thật, bạn ấy nói trước thật, trọng tài nhìn nhầm thật. Thừa nhận nó có thật, rồi không cần ôm giữ nó thêm nữa.
Không cần một danh sách dài. Chỉ cần một việc cụ thể: luyện thêm đề, chia nhỏ bài ra làm sớm, để đồ dễ vỡ vào giữa bàn.
Chuyện đã nhìn kỹ rồi, bài học đã rút rồi — không cần giữ ấm ức thêm ngày nào nữa. Đóng chuyện đó lại, thật sự đóng lại.
Lần đầu áp dụng, thử nói to từng bước một, dù chỉ mình bạn nghe: "Được rồi, dừng lại đã. Phần nào không do mình nhỉ... phần nào do mình nhỉ..."
Nghe hơi buồn cười, nhưng nói to giúp bạn thật sự làm từng bước, thay vì để nó trôi tuột trong đầu như mọi lần khác.
Bây giờ bạn viết, không đọc nữa. Đây là chỗ để tập đúng năm bước ở chặng trước.
Nghĩ tới một chuyện bực gần đây — hôm nay, hôm qua, hay tuần này. Rồi điền vào bốn ô dưới đây. Chữ chỉ nằm trên máy của bạn, không gửi đi đâu cả.
Điền càng cụ thể càng tốt. Không cần viết hay, chỉ cần viết thật.
Sổ còn trống. Chuyện bực gần nhất của bạn là chuyện gì?
Sau vài lần ghi, thử đọc lại toàn bộ một lượt. Có khi bạn sẽ thấy một kiểu lặp lại — cùng một việc "do mình" xuất hiện ở nhiều chuyện khác nhau. Đó chính là điều đáng để bạn để ý nhất.
Chặng ngắn cuối cùng, để nối mọi thứ lại với nhau.
Cuốn sách này không đi cùng đường với cuốn "Khi bạn giận", dù ở chung một kệ. Cuốn đó nói về sáu giây đầu tiên — lúc cơn giận đang ở đỉnh, lúc bạn cần giữ mình lại trước khi nói ra một câu sẽ hối hận.
Cuốn này nói về chuyện sau đó. Sau khi cơn giận đã qua, sau khi mọi thứ đã lắng lại — lúc đó, chuyện gì còn ở lại? Nếu chỉ còn lại một mớ ấm ức và một câu "tại nó", thì cả cơn bực đó gần như phí hoài. Nếu còn lại thêm một bài học nhỏ, dù chỉ một câu ngắn, thì cơn bực đó đã đổi thành một thứ có ích.
Và nhớ lại chặng 6: không phải chuyện bực nào cũng cần "nhìn lại mình". Có những chuyện việc cần làm là nói ra, không phải tự trách. Cuốn sách này mong bạn phân biệt được hai loại đó — chứ không mong bạn biến thành người lúc nào cũng nhận lỗi về mình.
Không phải lúc nào bạn cũng có sức để lật ngay. Có ngày mệt quá, cứ để đó, mai lật cũng được. Nhưng đừng quên là mặt kia vẫn ở đó, đang chờ.