Bạn bước vào một quán chưa ghé lần nào, nghe một câu chưa từng nói với ai — rồi tự nhiên nghĩ: "ơ, cái này quen ghê, hình như mình đã trải qua cảnh này rồi". Chuyện gì vừa xảy ra trong đầu bạn vậy?
Không phải trong mơ. Ngay giữa ban ngày, lúc bạn đang tỉnh táo nhất.
Bạn đang đi trên một con đường lạ, lần đầu ghé một quán nào đó, hoặc đang nghe bạn kể một câu chuyện — thì tự dưng có một cảm giác kỳ lạ ập tới: mình đã ở đây rồi, đã nghe câu này rồi, đã đứng đúng chỗ này rồi.
Bạn cố nhớ xem là đã trải qua nó khi nào — và không nhớ ra được. Vì thật ra chưa hề có lần nào cả. Đây là lần đầu tiên. Vậy cái cảm giác "quen" đó từ đâu chui ra?
Nếu điều này từng xảy ra với bạn, xin chúc mừng: bạn không hề kỳ lạ. Đây là một trong những trải nghiệm phổ biến nhất của con người — chỉ là ít ai nói ra, vì nó nghe hơi… khó giải thích.
Đây mới là câu hỏi đáng tò mò nhất.
Có bạn sẽ đoán: hay là mình từng mơ thấy cảnh này? Có bạn nghĩ xa hơn: hay là "kiếp trước"? Nghe cũng hợp lý đấy — vì cảm giác nó thật đến mức khó tin là bộ não tự bịa ra.
Nhưng có một cách kiểm tra đơn giản: nếu déjà vu đến từ một ký ức thật — dù là giấc mơ hay chuyện gì đó — thì bạn phải nhớ lại được chi tiết nó xảy ra khi nào, ở đâu. Vậy mà không ai làm được điều đó cả. Cảm giác quen thuộc có, nhưng ký ức đi kèm với nó thì trống trơn.
Câu trả lời hoá ra không nằm ở chuyện "mình đã từng thấy cái gì" — mà nằm ở cách bộ não xử lý cái đang thấy ngay lúc này. Một trục trặc rất nhỏ, rất nhanh, và hoàn toàn vô hại.
Nghe có vẻ là chuyện lớn, nhưng thứ gây ra nó lại nhỏ đến mức bạn không bao giờ cảm nhận được trực tiếp — chỉ có một phần nghìn giây thôi. Bạn có đoán được nó là gì không?
Một cách giải thích được nhiều nhà khoa học thần kinh đồng ý nhất.
Bộ não của bạn chia làm hai bán cầu, trái và phải. Bình thường, hai bên nhận thông tin từ mắt, tai gần như cùng lúc — nhanh đến mức bạn thấy mọi thứ liền một khối, không hề bị "vỡ đôi".
Nhưng đôi khi, vì mệt, vì mất tập trung, hay đơn giản là ngẫu nhiên — một bên nhận thông tin sớm hơn bên kia đúng một phần nghìn giây. Cực kỳ ngắn. Ngắn hơn cả một cái chớp mắt hàng trăm lần.
Khi bên thứ hai nhận được tín hiệu, não không biết là nó vừa đến trễ hơn một chút — nó chỉ thấy: "ơ, có tín hiệu này rồi, mà hình như mình đã có nó từ trước". Và não hiểu nhầm tín hiệu vừa đến thành một ký ức cũ.
Bạn không hề trải qua chuyện này lần thứ hai. Não bạn chỉ nhận cùng một khoảnh khắc hai lần cách nhau một tích tắc — và tưởng lần sau là quá khứ.
Vậy lần tới nếu cảm giác đó ập đến, bạn sẽ biết chuyện gì thật sự vừa xảy ra trong đầu mình — mà không cần phải đi tìm câu trả lời ở đâu xa cả.
Nhiều người vẫn tin déjà vu là một dấu hiệu đặc biệt. Sự thật thì bình thường hơn nhiều.
Vì cảm giác déjà vu quá mạnh, quá thật, nên rất dễ hiểu vì sao người ta hay gán cho nó những ý nghĩa lớn lao — điềm báo, giác quan thứ sáu, thậm chí là "kiếp trước". Nhưng nếu đúng vậy, tại sao nó lại xảy ra với gần như tất cả mọi người, ở mọi độ tuổi, mọi nơi trên thế giới?
Các nhà khoa học ước tính hơn hai phần ba số người từng trải qua déjà vu ít nhất một lần trong đời, nhiều nhất là ở tuổi thanh thiếu niên — đúng độ tuổi của bạn bây giờ. Não đang phát triển nhanh, các tín hiệu đôi khi lệch nhịp nhiều hơn.
Vậy lần tới, khi cảm giác đó ập tới, bạn sẽ sợ nó — hay tò mò quan sát nó đang diễn ra?
Và nó kết thúc đúng như cách cả hành trình đã bắt đầu: bằng một câu hỏi.
Suốt từ bài đầu tiên đến bài này, có một điều xuyên suốt: mỗi bài đều mở ra bằng một câu hỏi, chứ không phải một câu trả lời có sẵn. Déjà vu cũng vậy — khoa học vẫn chưa chắc chắn tuyệt đối, chỉ có lời giải thích được nhiều người tin nhất.
Vì sao déjà vu hay xảy ra nhiều hơn ở tuổi teen? Vì sao có người gặp thường xuyên, có người gần như chưa bao giờ? Không ai trả lời trọn vẹn được. Và đó không phải là điều đáng buồn — đó chính là chỗ để bạn tiếp tục tò mò.
Suốt hành trình này, bạn đã tự đặt ra bao nhiêu câu hỏi rồi? Giờ là lúc viết ra một câu — về déjà vu, về não bộ, hoặc về bất cứ điều gì trong thế giới xung quanh mà bạn vẫn còn thắc mắc.