Có một ngày bạn phát hiện ra người lớn không biết hết mọi thứ. Cuốn này không dạy bạn cãi lại cho giỏi. Nó chỉ giúp bạn giữ được hai thứ cùng lúc: cái đầu biết nghĩ của bạn, và cái nhà của bạn.
Hồi bé, bố mẹ bạn biết hết mọi thứ. Thật đấy — trong đầu bạn lúc đó, chuyện này là một sự thật của vũ trụ.
Bạn hỏi vì sao trời mưa, bố mẹ trả lời. Bạn hỏi con cá có ngủ không, bố mẹ trả lời. Bạn hỏi ông nội đi đâu rồi, bố mẹ cũng có câu trả lời. Không lần nào họ nói “bố mẹ không biết” cả — hoặc nếu có nói thì bạn cũng không nhớ.
Cảm giác đó rất dễ chịu, dù hồi ấy bạn không gọi tên được nó. Nó giống như đi trên một cái sàn mà bạn không bao giờ phải nhìn xuống chân. Cứ có người biết đường là đủ.
Rồi một hôm — thường là một chuyện bé tí, bé đến mức buồn cười — cái sàn đó kêu lên một tiếng.
Với bạn thì đó có thể là chuyện khác: mẹ nhớ nhầm tên một bài hát, bố chỉ sai đường một lần, ai đó trong nhà nói chắc như đinh đóng cột một điều mà bạn vừa đọc thấy ngược lại.
Điều lạ là cảm giác lúc ấy không phải vui. Bạn tưởng bắt được người lớn nói sai thì phải khoái lắm. Nhưng thật ra nó hơi hụt. Giống như bước xuống một bậc thang mà bậc đó không có ở đấy.
Đây là chỗ mình muốn bạn nghe cho kỹ, vì cả cuốn sách này dựng trên nó: bạn không mất gì cả trong cái ngày hôm đó. Bố mẹ bạn không tự nhiên dốt đi. Chỉ có bạn là vừa lớn thêm một tí — đủ để nhìn thấy đường viền của một thứ mà trước đây bạn tưởng là vô tận.
Cuốn này không phải cuốn dạy cách chứng minh bố mẹ sai. Nếu bạn đang cần vũ khí cho tối nay thì mình nói thật là đọc cuốn khác sẽ nhanh hơn.
Mình viết nó vì một chuyện khó hơn nhiều: làm sao vừa giữ được cái đầu biết nghĩ của bạn, vừa không biến nhà mình thành chỗ ai cũng phải thủ thế. Hai thứ đó giữ được cùng lúc — mình sẽ chỉ bạn cách.
Trước khi nói tới chuyện đúng sai, mình muốn bạn biết một thông tin mà ít ai nói cho trẻ con nghe.
Bố mẹ bạn, trước khi làm bố mẹ, không được học một buổi nào về việc làm bố mẹ.
Nghe hơi buồn cười, nhưng đúng. Muốn lái xe thì phải học rồi thi rồi mới có bằng. Muốn nấu một món lạ thì có công thức, làm hỏng thì xem lại rồi làm lần hai. Đi làm thì có người hướng dẫn, có thời gian thử việc, làm sai thì có người nhắc.
Còn làm bố mẹ thì họ bắt đầu ngay từ ngày đầu tiên, làm thẳng vào bài thật, không có bản nháp. Và người bị ảnh hưởng bởi mọi quyết định của họ chính là bạn.
Nên khi bạn thấy bố mẹ mình có mấy chuyện sau, thì đó không phải dấu hiệu họ tệ. Đó là dấu hiệu họ là người:
Cái ý thứ tư mình muốn nói thêm một chút, vì nó giải thích được kha khá chuyện. Có những hôm bố mẹ về nhà và cáu với bạn vì một chuyện nhỏ xíu. Bạn thấy vô lý — và bạn đúng, nó vô lý thật. Chỉ là nguyên nhân của cơn cáu đó không nằm ở bạn: nó nằm ở cơ quan, ở tiền, ở một cuộc gọi nào đó lúc chiều.
Biết chuyện này không làm cơn cáu đó thành đúng. Cáu nhầm người thì vẫn là cáu nhầm người, và bạn có quyền thấy ức.
Nhưng nó đổi một thứ quan trọng: bạn thôi kết luận “chắc tại mình”. Rất nhiều bạn im lặng nhận hết về mình mấy cơn cáu không thuộc về mình — và nhận nhiều năm liền.
Đây là chặng quan trọng nhất cả cuốn. Nếu bạn chỉ đọc một chặng thôi thì đọc chặng này.
Chữ “bố mẹ sai” bị dùng cho ba chuyện rất khác nhau. Và vì gộp cả ba vào một chữ, nên bạn xử lý cả ba theo một kiểu — rồi hai trong ba lần đều hỏng.
Bố bảo cá voi là cá. Mẹ bảo thi bây giờ vẫn thi như hồi mẹ đi học. Bố nhớ nhầm năm, mẹ nhớ nhầm tên.
Loại này dễ nhất, và bạn cứ nói ra. Không có gì hỗn ở đây cả. Chỉ cần nói kiểu đưa thêm thông tin, chứ đừng nói kiểu chấm bài: “Con vừa đọc thấy nó là thú đấy bố, hay là mình tra thử ạ?”
Có bố mẹ sẽ ừ ngay. Có bố mẹ hơi cụt hứng rồi lảng sang chuyện khác — cũng không sao, họ nghe rồi.
Đây là khi điều bố mẹ nói có thể đúng, nhưng cách nói thì làm bạn đau: quát giữa đông người, một câu quá nặng, hoặc đem bạn ra so với đứa khác.
Loại này khó hơn nhiều, và có một quy tắc gần như tuyệt đối: đừng nói ra ngay lúc đó. Nói giữa lúc đang nóng thì mọi câu của bạn đều bị nghe thành cãi lại, kể cả câu đúng nhất.
Để tới hôm sau, lúc mọi thứ đã bình thường: “Hôm qua mẹ nói câu đó con nghĩ mãi. Con không giận đâu, con chỉ muốn mẹ biết là nó làm con buồn ạ.”
Bạn muốn đi chơi, bố mẹ không cho. Bạn muốn học đàn, bố mẹ muốn bạn học thêm toán. Bạn thấy chuyện đó không nguy hiểm, bố mẹ thấy nguy hiểm.
Ở đây không ai sai cả. Hai người đứng ở hai chỗ khác nhau nên nhìn thấy hai thứ khác nhau. Bố mẹ nhìn xa hơn về thời gian, còn bạn nhìn rõ hơn về hiện tại — về chuyện lớp bạn đang ra sao, bạn thật sự thích gì.
Loại này không giải quyết bằng chứng minh ai đúng. Nó giải quyết bằng hỏi cho ra lý do: “Bố mẹ đang lo nhất chuyện gì ạ? Con muốn hiểu để con nói cho đúng chỗ.”
Và đây là chỗ mình muốn bạn thành thật với chính mình: đa số những lần bạn thấy “bố mẹ sai” thật ra là loại (c). Không phải sai — chỉ là khác.
Nhận ra chuyện đó không làm bạn yếu đi. Nó làm bạn bớt tiêu năng lượng vào những trận không có gì để thắng, và để dành sức cho những chuyện thật sự đáng nói.
Gõ một chuyện bạn đang thấy bố mẹ sai. Trả lời ba câu hỏi. Máy sẽ đoán giúp nó thuộc loại nào và nên xử lý ra sao. Chữ chỉ nằm trên máy của bạn, không gửi đi đâu cả.
Điền ô trên rồi chọn cả ba câu. Riêng câu số 3 hay làm người ta bất ngờ nhất.
Mình sẽ không giả vờ rằng chuyện này dễ. Ở rất nhiều nhà, nói bố mẹ sai bị nghe thành hỗn — và bạn biết điều đó rõ hơn mình.
Bạn thử nhớ lại lần gần nhất bạn định nói. Bạn đã nghĩ ra câu rồi, câu ấy đúng, nhẹ nhàng, không có gì để chê. Rồi bạn nuốt nó vào.
Vì trong đầu bạn có một cái phanh, và cái phanh đó có lý do:
Mình không định bảo bạn mấy suy nghĩ đó là sai. Chúng có cơ sở thật. Bạn đã thử rồi, và nhiều lần kết quả đúng như vậy thật.
Nhưng mình muốn chỉ cho bạn một chi tiết mà bạn có thể chưa để ý: trong văn hoá nhà mình, cãi lại và góp ý bị xếp chung vào một ô. Nhiều bố mẹ lớn lên trong những gia đình mà trẻ con không được nói lại câu nào — nên với họ, hai chuyện này trông giống hệt nhau.
Và bởi vì trông giống nhau, nên phản ứng đầu tiên của họ dành cho cả hai cũng giống nhau. Không phải họ ghét bạn có ý kiến. Là họ chưa phân biệt được — vì chưa từng có ai phân biệt hộ họ.
Hai cột trên khác nhau ở chỗ nào? Không phải ở việc bạn có ý kiến hay không — cả hai bên đều có. Khác ở chỗ bạn nhắm vào việc hay nhắm vào người, và ở chỗ bạn muốn hiểu hay muốn hạ.
Cái khó là lần đầu bạn nói, bố mẹ chưa chắc phân biệt được ngay. Có thể lần một họ vẫn nghe thành cãi. Nhưng nếu bạn giữ đúng cột bên phải trong vài lần, họ sẽ dần thấy: đứa này không chống mình, đứa này đang nói chuyện với mình.
Sẽ có nhà mà cột bên phải cũng chưa được đón nhận. Không phải nhà nào cũng sẵn sàng cùng lúc, và điều đó không phải lỗi của bạn.
Nếu nhà bạn đang như vậy, bạn không có nghĩa vụ phải sửa nó một mình trong tháng này. Bạn chỉ cần giữ được một điều: đừng để mình mất khả năng nghĩ độc lập. Cái đó là của bạn, không ai lấy được, và nó sẽ dùng được cả đời.
Chặng này là cái lõi. Mọi công cụ ở các chặng sau đều vô dụng nếu chỗ này bạn để trượt.
Giả sử bạn đúng thật. Bạn có bằng chứng, bạn nói rành mạch, và giữa bữa cơm bạn chứng minh được bố mẹ nhớ nhầm. Cả nhà im. Bố mẹ không nói lại được câu nào.
Bạn thắng. Bây giờ thử xem cái bạn vừa được và cái bạn vừa mất.
Cái bạn được là một khoảnh khắc dễ chịu. Nó có thật, và mình không định chê nó.
Cái bạn mất thì lâu hơn: bố mẹ vừa bị mất mặt trước mặt cả nhà. Lần sau, khi bạn nói bất cứ điều gì, họ sẽ nghe với một cái tai đã thủ sẵn. Bạn thắng một câu, và làm khó cho tất cả các câu sau.
Nên trước khi mở miệng, có một câu hỏi đáng hỏi hơn cả “mình có đúng không”:
Nếu câu trả lời là “muốn bố mẹ biết là mình đúng” — dừng lại. Đó là mục tiêu thắng, và với mục tiêu đó thì kể cả thắng bạn cũng thua: bạn được một điểm, và mất một chút lòng tin mà bạn sẽ cần dùng cả năm.
Nếu câu trả lời là “muốn từ giờ nhà mình đỡ chuyện này” — thế thì nói. Và cái mục tiêu đó sẽ tự động sửa giọng bạn, chọn hộ bạn thời điểm, và cắt bớt mấy câu thừa.
Có một dấu hiệu để bạn tự kiểm tra mình đang ở mục tiêu nào: nếu bố mẹ nhận sai ngay lập tức, bạn sẽ thấy thế nào?
Nếu bạn thấy nhẹ nhõm — bạn đang chơi đúng. Nếu bạn thấy hơi tiếc vì chưa kịp nói hết mấy câu đã chuẩn bị, thì thú thật là bạn đang muốn thắng chứ chưa hẳn muốn xong. Ai cũng có lúc như vậy, mình cũng thế. Chỉ cần nhận ra là đủ.
Bốn cái nút. Vặn đúng bốn cái này thì cùng một nội dung sẽ được nghe theo một kiểu hoàn toàn khác.
Trước mặt ông bà, trước mặt em, trước mặt khách — bố mẹ bắt buộc phải giữ thể diện. Lúc đó dù bạn nói đúng đến đâu, việc nhận sai với họ cũng đắt quá nên họ không nhận được.
Cùng câu đó nói lúc chỉ có hai người thì giá của việc nhận sai rẻ đi rất nhiều. Đợi thêm một tiếng để có được chỗ riêng là đáng.
Giữa lúc đang nóng, mọi câu của bạn đều được nghe qua một cái tai đang thủ thế — kể cả câu tử tế nhất. Nói lúc đó là phí một câu hay.
Lúc tốt thì nhà nào cũng có: lúc đi trên xe, lúc cùng rửa bát, tối cuối tuần. Chuyện khó nói ra dễ hơn nhiều khi hai người cùng nhìn về một hướng thay vì nhìn thẳng mặt nhau.
“Bố nhầm rồi” là một bản án — bố bạn chỉ còn cách chống lại nó. “Con đọc thấy thế này, có phải không ạ?” là một câu hỏi — và câu hỏi thì không ai phải chống.
Nghe thì như mẹo vặt, nhưng nó đổi hẳn vai: bạn không còn là người đi chấm bài. Bạn là người đang cùng tìm câu trả lời với bố mẹ.
“Chỗ này con nghĩ khác ạ” nói về một chỗ. “Bố lúc nào cũng áp đặt” nói về bố là loại người gì.
Câu thứ nhất bàn được, sửa được, xong được. Câu thứ hai thì không bàn được — nó chỉ còn cãi được. Và không ai ngồi yên nghe người khác định nghĩa mình cả.
Có một câu ngắn mà mình thấy hiệu quả bất ngờ, dùng được cho hầu hết tình huống: “Con không chắc đâu, nhưng con nghĩ là…”
Nó cho bố mẹ một lối để đồng ý mà không phải thừa nhận mình sai. Và thú thật, phần lớn người lớn cần đúng cái lối đó — chứ không phải cần bạn nhượng bộ.
Chuyện này sẽ xảy ra. Mình nói trước để bạn không bị hẫng, vì cái hẫng đó làm nhiều bạn bỏ cuộc luôn.
Bạn làm đúng hết bốn nút ở chặng 6. Bạn chọn lúc, chọn chỗ, hỏi chứ không tuyên bố, nói về việc chứ không về người. Và bố bạn vẫn nói: “Con thì biết cái gì.”
Lúc đó rất dễ kết luận: “Thấy chưa, vô ích. Từ giờ khỏi nói.”
Mình hiểu cảm giác đó. Nhưng có hai chuyện bạn chưa nhìn thấy.
Với người lớn, nhận sai trước mặt con không chỉ là nhận một chuyện. Trong đầu họ, nó chạm vào một câu hỏi to hơn nhiều: “Nếu mình sai chuyện này, thì mình có còn đủ tư cách để dạy nó chuyện khác không?”
Câu hỏi đó không hợp lý — sai một chuyện không làm ai mất tư cách cả. Nhưng nó có thật trong đầu rất nhiều bố mẹ, và nó làm cái giá của hai chữ “bố sai” đắt lên gấp mấy lần so với bạn tưởng.
Đây là phần mà mình muốn bạn nhớ nhất trong chặng này. Phản ứng bạn nhìn thấy ngay lúc đó không phải là toàn bộ kết quả.
Rất nhiều bố mẹ nghĩ lại vào lúc đêm, lúc rửa bát, lúc đi làm hôm sau. Và mấy hôm sau, cái bạn nhận được không phải một lời xin lỗi rõ ràng — thường là một trong mấy dấu hiệu này:
Ở nhiều gia đình Việt, đó chính là lời xin lỗi. Nó không có chữ “xin lỗi” trong đó, nhưng nó là thật. Nếu bạn chỉ chờ đúng ba chữ kia thì bạn sẽ bỏ lỡ hết những lần bố mẹ đã thay đổi thật.
Bạn không điều khiển được: bố mẹ có nhận sai không, nhận nhanh hay chậm, nhận bằng lời hay bằng việc.
Bạn có điều khiển được: bạn nói lúc nào, nói ở đâu, nói bằng giọng gì, và có giữ được mình tử tế sau khi bị gạt đi hay không.
Cái cột thứ hai nghe ít hơn, nhưng nó là toàn bộ phần việc của bạn. Làm xong phần đó là bạn đã làm hết phần mình rồi — kết quả thuộc về người khác.
Có một chuyện hơi ngược đời: lần nói ra bị gạt đi vẫn có ích hơn lần không nói.
Vì lần sau, khi bạn nói tiếp một chuyện khác, bố mẹ đã có sẵn một mẫu trong đầu — cái đứa này khi thấy điều gì đó không ổn thì nó nói ra tử tế, chứ không cáu và không giấu. Cái mẫu đó xây bằng nhiều lần, chứ không xây bằng một lần.
Công bằng thì phải đi cả hai chiều. Chặng này chia rõ hai cột — và cả hai cột đều quan trọng như nhau.
Không phải vì bố mẹ luôn đúng, mà vì đó là cách bạn đối xử với người mà bạn còn muốn nói chuyện tiếp. Lễ phép không có nghĩa là đồng ý — nó chỉ là giữ giọng, giữ chữ, không nói câu để làm đau.
Và có một lý do rất thực tế nữa: câu nói lễ phép đi xa hơn nhiều. Câu hỗn thì dừng lại ngay ở ngưỡng cửa.
Bố mẹ hay lo quá mức. Phần lớn nỗi lo đó lớn lên trong khoảng trống thông tin — chỗ mà họ không biết bạn đang ở đâu, với ai, làm gì.
Bạn càng kể thật nhiều thì khoảng trống càng nhỏ, và nỗi lo càng ít chỗ để phình ra. Đây là thứ đổi được nhiều tự do nhất, mà lại là thứ ít bạn dùng nhất.
Không ngắt giữa chừng, không chuẩn bị sẵn câu phản bác trong lúc người kia còn đang nói. Nghe hết đã, rồi hãy trả lời.
Bạn muốn được nghe hết câu thì phải nghe hết câu người khác trước. Đây là chỗ duy nhất trong nhà mà bạn đi trước được — và đi trước là một lợi thế, không phải một thiệt thòi.
Bạn không nợ việc giả vờ đồng ý. Bạn có thể làm theo mà trong đầu vẫn nghĩ khác. “Vâng ạ, con làm” và “con thấy đúng” là hai câu khác nhau, và bạn không bắt buộc phải nói câu thứ hai khi nó không thật.
Bạn không nợ việc im lặng khi thấy điều gì đó không đúng. Bạn có thể chọn im vì thấy chưa phải lúc — đó là chọn. Nhưng im vì tin rằng mình không có quyền nói thì không.
Bạn không nợ việc bỏ hết ý của mình đi. Bạn nghe, bạn cân nhắc, bạn có thể đổi ý sau khi nghe. Nhưng bạn không phải xoá cái đầu của mình để chứng minh mình ngoan.
Nhiều bạn tưởng hai cột này chống nhau — càng giữ cột phải thì càng phải bỏ cột trái. Thật ra ngược lại.
Đứa trẻ giữ được cột trái tốt nhất chính là đứa được nghe nhiều nhất ở cột phải. Vì bố mẹ dễ nghe ý kiến khác từ một người mà họ thấy tử tế và thật thà — hơn hẳn từ một người lúc nào cũng gân lên chống lại họ.
Cả cuốn sách này nói về chuyện bố mẹ sai theo kiểu bình thường. Chặng này nói về một chuyện khác hẳn — và mình cần bạn đọc thật kỹ.
Tám chặng vừa rồi giả định một điều: nhà bạn là một nơi an toàn, chỉ có vài chỗ chưa ổn cần nói ra. Với phần lớn các nhà thì đúng như vậy.
Nhưng có những chuyện không nằm trong phạm vi của cuốn sách này, và mình sẽ không giả vờ chúng không tồn tại. Nếu ở nhà bạn đang có những chuyện dưới đây, thì đó không còn là “bố mẹ sai” theo nghĩa bình thường nữa:
Nếu có bất kỳ điều nào ở trên, thì bạn đừng tự xử lý một mình. Không phải vì bạn yếu — mà vì chuyện này quá sức của bất cứ đứa trẻ nào, kể cả đứa mạnh nhất.
Hãy kể cho một người lớn khác mà bạn tin: thầy cô giáo, cô tổng phụ trách, ông bà, cô chú, bác hàng xóm, bố mẹ của bạn thân. Kể một người, nếu người đó chưa giúp được thì kể người thứ hai. Cứ kể tiếp cho tới khi có người thật sự vào cuộc.
Hoặc bạn gọi thẳng số này, bất cứ lúc nào:
111 Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em · miễn phí · 24 giờ mỗi ngày, cả ngày lễGọi số đó không tốn tiền, không cần điện thoại của riêng bạn, và bạn không cần biết phải nói gì trước. Cứ nói ra chuyện đang xảy ra, người ở đầu dây bên kia làm việc này hằng ngày và họ sẽ hỏi bạn từng bước.
Mình muốn nói thêm một câu, vì mình biết đây chính là câu giữ chân nhiều bạn nhất:
Rất nhiều bạn im vì nghĩ nói ra là hại bố mẹ, là làm xấu mặt nhà mình, là đứa con không biết điều. Mình hiểu vì sao bạn nghĩ vậy — người ta hay dạy trẻ con rằng chuyện trong nhà thì đóng cửa bảo nhau.
Nhưng câu đó chỉ đúng với chuyện có thể bảo nhau được. Còn một đứa trẻ đang bị làm cho đau hoặc cho sợ thì không phải chuyện riêng của nhà nào cả. Việc bạn kể ra không phá gia đình bạn — nó đưa người vào giúp gia đình bạn, kể cả người lớn trong đó.
Có bạn đọc tới đây và nghĩ: “Nhà mình chắc chưa tới mức đó… hay là tới rồi nhỉ?”
Nếu bạn đang phải tự hỏi câu đó, thì cứ kể cho một người lớn bạn tin. Bạn không cần chắc chắn trước mới được kể. Việc xác định chuyện đó nghiêm trọng tới đâu là việc của người lớn — không phải việc bạn phải tự làm một mình trong đầu.
Còn nếu bạn đọc chặng này và thấy nhẹ người vì nhà mình không có chuyện nào ở trên — tốt quá. Bạn quay lại tám chặng trước, mọi thứ ở đó dùng được cho nhà bạn.
Chặng cuối. Từ đây bạn không đọc nữa — bạn viết một câu, và soi lại nó trước khi nói thật.
Chín chặng vừa rồi chỉ có giá trị nếu bạn dùng thật một lần. Nên bây giờ mình với bạn soạn trước đúng một câu — câu bạn sẽ mở lời.
Chỉ một câu thôi, vì lúc nói thật bạn sẽ chỉ nhớ được câu đầu tiên. Mấy câu sau tự nó chảy ra. Câu đầu mới là câu quyết định cả cuộc nói chuyện đi theo hướng nào.
Gõ câu bạn định nói. Máy soi ba thứ hay làm hỏng một câu tốt, rồi gợi ý cách viết lại. Chữ chỉ nằm trên máy của bạn, đóng trang mở lại vẫn còn.
Gõ câu vào rồi bấm nút. Cứ viết đúng như bạn định nói, đừng viết cho hay.
Chuyện đang nói là một lần. Mấy chữ này biến nó thành bản án cho tất cả các lần. Và bố mẹ lập tức không bàn về hôm qua nữa — họ phải bảo vệ cả mười mấy năm làm bố mẹ.
Bỏ mấy chữ đó ra, thay bằng một mốc cụ thể: “hôm qua lúc ăn cơm”.
“Con biết bố mẹ lo cho con, nhưng…” — chữ “nhưng” xoá sạch nửa câu đứng trước nó. Người nghe chỉ giữ lại phần sau.
Đổi thành dấu chấm rồi bắt đầu câu mới, hoặc thay bằng chữ “và”. Cùng nội dung, nhưng lời ghi nhận của bạn được giữ lại.
Đây là chỗ hay thiếu nhất. Nhiều bạn nói hết cả đoạn dài về chuyện mình buồn, rồi dừng — và bố mẹ không biết phải làm gì với đoạn đó.
Một câu rõ ràng ở cuối làm mọi thứ khác hẳn: “Con muốn lần sau bố nói riêng với con thôi ạ.” Có câu đó thì cuộc nói chuyện mới có chỗ để kết thúc.
Một: đọc to câu của bạn lên một lần. Chỗ nào đọc lên thấy gượng thì sửa chỗ đó — nói ra miệng bao giờ cũng khác lúc viết.
Hai: xem lại chặng 3. Chuyện này thuộc loại nào? Nếu là loại (c) — khác ý kiến — thì đổi câu mở thành một câu hỏi, đừng mở bằng một nhận xét.
Ba: chọn lúc và chọn chỗ. Chặng 6 đã nói rồi, nhưng đây là chỗ người ta hay bỏ qua nhất khi đang nóng lòng muốn nói.
Lần đầu làm sẽ hơi ngượng, giọng có thể run một chút. Bình thường thôi — bạn đang làm một việc mà nhiều người lớn cũng chưa làm được.
Và nếu lần đầu chưa được như bạn mong, vẫn hơn hẳn việc im. Vì lần này bạn đã nói ra bằng cách của một người biết nghĩ, chứ không phải bằng cách của một người đang cáu.