Nhóm chat của lớp vẫn còn tên bạn trong đó. Nhưng chẳng ai nhắn gì với bạn cả. Giờ ra chơi bạn tìm một góc sân, ngồi một mình, giả vờ đang bận xem gì đó trong điện thoại. Cuốn này nói thẳng vào đúng cảm giác ấy — và có một con đường ra khỏi nó, dù ngay bây giờ có thể bạn chưa thấy.
Trước khi nói gì khác, mình muốn nói đúng một câu này trước: bạn không đang làm quá lên đâu.
Có những nỗi đau người lớn dễ nhận ra ngay — ngã trầy đầu gối, bị mắng, bị chê trước lớp. Còn bị cô lập thì khác. Nó không để lại vết bầm nào cả. Nhiều khi kể ra, người lớn còn bảo: “có vậy thôi mà, chơi với nhóm khác đi.”
Nhưng bạn biết rõ nó không nhẹ như thế. Có thể bạn từng nghĩ những câu như thế này:
Nếu bạn từng nghĩ một trong mấy câu đó — bạn không kỳ, không yếu đuối, và không phải đang phản ứng thái quá. Bị cô lập có thể đau hơn cả bị chê hay bị mắng, vì nó không chỉ làm bạn buồn một lúc. Nó khiến bạn bắt đầu nghi ngờ chính giá trị của mình — nghi ngờ liệu mình có đáng được ai chơi cùng hay không.
Cuốn này sẽ không bảo bạn “chuyện nhỏ thôi, đừng để ý”. Câu đó không đúng, và nó cũng chẳng giúp được gì.
Đây không phải chuyện chỉ xảy ra với bạn. Rất nhiều bạn — kể cả những bạn sau này trông rất tự tin, có nhiều bạn bè — từng có một quãng bị cả nhóm quay lưng y như vậy. Nó không kéo dài mãi, dù lúc đang ở trong đó thì cảm giác như sẽ không bao giờ hết.
Câu hỏi đầu tiên chạy trong đầu bạn chắc chắn là: mình đã làm gì sai? Câu trả lời, phần lớn các lần, là: chẳng làm gì cả.
Chuyện một nhóm quay lưng với một người hiếm khi bắt đầu từ việc người đó có lỗi gì to tát. Nó thường bắt đầu từ một động lực rất khác — động lực của đám đông.
Thường có một người khơi mào — vì muốn nổi bật, muốn có quyền quyết định ai được ở trong nhóm, hoặc đơn giản là đang bực ai đó và chọn bạn để trút vào. Sau đó, những người còn lại không hẳn đồng tình. Nhiều bạn trong nhóm đó, nếu hỏi riêng, có khi vẫn thấy quý bạn. Nhưng họ im lặng, hoặc hùa theo — không phải vì ghét bạn, mà vì sợ: sợ nếu đứng về phía bạn thì mình sẽ là người bị cô lập tiếp theo.
Đó là lý do vì sao câu “chắc tại mình có lỗi gì đó” thường sai. Vấn đề hiếm khi nằm ở bạn. Nó nằm ở cách cả một nhóm người phản ứng khi sợ hãi — và nỗi sợ đó lan còn nhanh hơn bất kỳ lý do gì bạn có thể đã làm.
Chặng này quan trọng nhất cuốn sách. Đọc chậm nhé.
Không phải lần nào bị bạn bè lơ cũng là chuyện nghiêm trọng. Có hai loại rất khác nhau, và biết phân biệt sẽ giúp bạn biết mình đang ở đâu.
| CHUYỆN BÌNH THƯỜNG | BẮT NẠT CÓ HỆ THỐNG |
|---|---|
| Giận nhau vài hôm rồi tự hết | Kéo dài nhiều tuần, không có dấu hiệu dừng |
| Một hiểu lầm, nói chuyện lại là xong | Cả một nhóm cùng cố tình, có bàn tính trước |
| Nhóm bạn tự nhiên đổi qua, không nhắm vào ai | Nhắm thẳng vào đúng một người, lặp đi lặp lại |
Chuyện bình thường thì khó chịu, nhưng nó qua đi. Còn bắt nạt có hệ thống thì không tự hết — nó lặp lại có chủ đích, tuần này qua tuần khác, nhắm đúng vào một người.
Nếu bạn đang ở trường hợp thứ hai: nghe cho rõ câu này — đó không phải lỗi của bạn, và bạn không cần tự mình chịu đựng nó một mình. Đây chính xác là lúc cần một người lớn vào cuộc.
Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em. Miễn phí, gọi được suốt 24 giờ, cả ngày lễ.
Người nghe máy được đào tạo đúng để lắng nghe chuyện thế này. Bạn không cần biết nói thế nào cho "đúng chuẩn" — cứ kể những gì đang xảy ra.
Bạn không cần tự phân loại hoàn hảo mới được nói. Nếu không chắc mình đang rơi vào trường hợp nào, cứ kể cho một người lớn tin cậy nghe — để họ giúp nhìn rõ hơn cùng bạn.
Khi đang đau, bản năng hay xui mình làm đúng những việc khiến mọi thứ nặng thêm.
Càng cố xin, nhóm càng có thêm quyền lực với bạn — vì giờ họ biết bạn cần họ hơn họ cần bạn. Nài nỉ hiếm khi đổi được thiện chí, nó chỉ kéo dài thêm chuyện.
Đổi cách ăn mặc, đổi sở thích, giả vờ thích thứ mình không thích — chỉ để được nhóm đó chấp nhận lại. Kể cả có vào lại được, bạn sẽ luôn phải sống trong lo sợ bị đẩy ra lần nữa, vì chỗ đứng đó không dựa trên con người thật của bạn.
Đau quá, đôi khi mình muốn ai đó khác cũng đau như vậy. Nhưng làm thế chỉ khiến bạn trở thành đúng cái điều đã làm bạn tổn thương — và thêm một người nữa phải chịu cảm giác này.
Ba chặng tiếp theo sẽ nói kỹ hơn về vế bên phải — những việc thật sự giúp được bạn.
Lúc đang buồn, rất dễ quên mất một điều: nhóm bạn đang cô lập bạn chỉ là một vòng tròn trong rất nhiều vòng tròn khác.
Ngoài nhóm bạn ở lớp, còn có những vòng tròn khác mà bạn có thể chưa để ý tới: một nhóm bạn khác ở trường, một câu lạc bộ, đội thể thao, họ hàng cùng tuổi, đứa bạn hàng xóm, bạn quen từ hồi cấp một.
Điều này không có nghĩa là bạn phải vội đi tìm bạn mới ngay ngày mai, hay giả vờ như nhóm cũ chẳng quan trọng gì. Nó chỉ có nghĩa là: thế giới của bạn lớn hơn cái nhóm đang đóng cửa với bạn rất nhiều — dù lúc này rất khó cảm nhận được điều đó.
Có một điều rất dễ quên khi mình đang ước có một "hội" đông vui: bạn không cần cả một nhóm để hết cảm giác cô đơn. Bạn chỉ cần một người.
Một người ngồi ăn trưa cùng. Một người nhắn tin hỏi "hôm nay sao rồi". Một người, giữa một sân trường rất đông, biết tên bạn và thật sự để ý tới bạn.
Người đó không cần phải là bạn thân từ nhỏ. Có khi là bạn ngồi cạnh trong giờ vẽ, mà trước giờ bạn chưa từng để ý. Có khi là một bạn ở lớp khác, một anh chị họ, một bạn mới quen ở câu lạc bộ.
Đừng chờ tìm được một "nhóm" mới rồi mới thấy đỡ. Cứ bắt đầu từ một người thôi cũng đã đủ để giờ ra chơi bớt dài hơn nhiều.
Rất nhiều bạn giấu chuyện này rất lâu, chỉ vì sợ bị coi là "hay mách". Mình muốn gỡ đúng cái hiểu lầm đó.
Mách lẻo là kể một chuyện để làm hại người khác, hoặc để họ bị phạt cho bõ ghét. Cầu cứu là kể một chuyện để chính bạn được giúp, khi chuyện đó đang thật sự làm bạn tổn thương. Hai việc này nghe giống nhau, nhưng khác nhau hoàn toàn.
Có một nguyên tắc bạn nên nhớ chắc, dù bạn có giấu chuyện này bao lâu rồi mới nói ra: nói thật thì không bao giờ bị phạt. Kể cả khi bạn đã im lặng suốt mấy tháng, kể cả khi bạn từng nói dối là "không sao đâu" — khi bạn quyết định nói thật, đó luôn luôn là điều đúng.
Nhắc lại với chính mình: bạn không đang kể để hại ai. Bạn đang kể để chính mình bớt phải chịu một mình. Đó là hai việc hoàn toàn khác nhau, dù người ngoài nhìn vào có thể không phân biệt được.
Khó nhất không phải là quyết định nói, mà là không biết bắt đầu câu đầu tiên thế nào. Mình cho bạn vài câu mẫu.
"Con muốn kể một chuyện, mong bố mẹ/thầy cô nghe hết đã rồi hẵng nói gì. Dạo này ở lớp con bị mấy bạn tránh mặt, không ai chơi cùng, và con thấy rất khó chịu."
"Con hơi ngại nói chuyện này, nhưng con đang cần ai đó nghe." Câu này báo trước là chuyện quan trọng, và nói luôn cả nỗi ngại của bạn ra — điều đó khiến người nghe chú ý và dịu giọng hơn.
"Mình không rõ chuyện gì đã xảy ra, nhưng mình muốn hỏi thẳng thay vì đoán mãi." Câu này hỏi thật lòng, mà không hạ thấp bản thân, không nài nỉ.
Không sao cả. Bạn đã thử một cách đàng hoàng — điều đó không có nghĩa bạn thất bại. Nó chỉ có nghĩa là nhóm đó, ít nhất lúc này, chưa sẵn sàng. Quay lại chặng 5 và chặng 6: vẫn còn những vòng tròn khác, và chỉ cần một người thật lòng là đủ.
Chọn đúng câu gần với hoàn cảnh của bạn nhất lúc này, mình gợi ý một việc cụ thể để làm tiếp.
Không ai thấy được bạn đã chọn gì. Chọn xong có thể đổi ý bấm lại bất cứ lúc nào.
Chọn một ô ở trên nhé.
Nhớ chặng 5 chứ? Bây giờ viết ra thật, cho chính mình xem.
Ghi lại tên những người hoặc những nhóm mà bạn có thể tìm đến, ngoài nhóm hiện đang cô lập bạn. Không cần đầy đủ ngay, một cái tên cũng được — viết thêm dần khi nghĩ ra.
Gõ một cái tên rồi bấm thêm. Chữ chỉ nằm trên máy của bạn, không gửi đi đâu.
Vòng tròn còn trống. Cái tên đầu tiên bạn nghĩ ra thường là cái tên đúng nhất.
Những lúc nhóm hiện tại làm bạn thấy trống trải, mở lại danh sách này. Nó nhắc bạn rằng vẫn còn rất nhiều chỗ khác đang mở, chỉ chờ bạn quay sang.