Câu này nghe như một lời an ủi. Nó không phải. Đây là một việc có thể chứng minh được — và mười chặng tiếp theo sẽ chứng minh nó, từng bước một.
Trước khi kể chuyện gì, mình muốn hỏi bạn một câu thật lòng.
Có bao giờ trong đầu bạn thoáng qua một trong mấy câu này chưa?
Nếu có, thì bạn đọc đúng chỗ rồi.
Và bạn nên biết một điều: gần như bạn nào cũng từng nghĩ y hệt vậy. Kể cả bạn học giỏi nhất lớp. Kể cả bạn mà bạn đang so sánh mình với. Chỉ là không ai nói ra thôi, vì nói ra thì ngại.
Mình sẽ không bảo bạn “cố lên nhé”. Câu đó vô dụng và bạn nghe chán rồi.
Thay vào đó, mình sẽ kể cho bạn nghe mười câu chuyện. Đọc xong, mình đoán bạn sẽ nhìn cái đầu của mình bằng con mắt khác.
Trong cả cuốn này, sẽ không có chỗ nào mình chê bạn lười. Vì mình không nghĩ bạn lười.
Mình nghĩ là chưa ai chỉ cho bạn thấy bạn đang có gì trong tay. Đó là hai chuyện rất khác nhau.
Và bạn làm được nó khi chưa biết nói một chữ nào.
Hồi bạn khoảng một tuổi, bạn bắt đầu tập đi.
Chuyện này khó hơn bạn tưởng rất nhiều. Phải giữ thăng bằng trên hai cái chân bé xíu, trong khi cái đầu thì nặng trịch. Phải điều khiển hàng chục cơ cùng lúc. Người lớn đi được là vì đã quen, chứ nếu bây giờ bắt họ học lại từ đầu thì cũng vất vả y như bạn ngày đó.
Các nhà nghiên cứu đã ngồi đếm thử. Một em bé tập đi ngã hàng nghìn lần trước khi đi vững. Có ngày ngã mấy chục lần. Ngã sấp mặt, ngã ngửa, đập đầu vào cạnh bàn.
Bây giờ mới là chỗ hay.
Sau ngần ấy lần ngã, bạn có bao giờ nghĩ “chắc mình không hợp với việc đi” không? Có bao giờ bạn nằm xuống sàn và tuyên bố “thôi con bò cả đời cũng được” không?
Không. Bạn cứ đứng dậy. Ngã rồi đứng dậy. Hàng nghìn lần. Cho đến khi đi được.
Cùng lúc đó, bạn còn làm thêm một việc nữa cũng khó kinh khủng: học nói một ngôn ngữ. Không sách vở, không thầy cô, không ai giải thích ngữ pháp. Bạn chỉ nghe rồi tự đoán ra quy luật. Người lớn học ngoại ngữ mấy năm còn chưa nói nổi như bạn nói tiếng Việt lúc ba tuổi.
Hồi đó bạn ngã mà không thấy nhục. Không ai chấm điểm cú ngã của bạn. Không ai bảo “con bé kia đi được rồi kìa”.
Bạn chỉ đơn giản là thử lại. Đó là toàn bộ bí mật, và bạn từng có nó sẵn trong người.
Bạn thấy bạn ấy giỏi. Bạn không thấy ba năm phía dưới.
Có một bạn trong lớp giải Toán nhanh như máy. Bạn nhìn mà phát nản.
Nhưng cái bạn nhìn thấy là 10 giây bạn ấy giơ tay. Cái bạn không nhìn thấy là mấy trăm buổi tối bạn ấy ngồi làm bài, cãi nhau với bố mẹ, làm sai, làm lại.
Đây là chuyện xảy ra với tất cả mọi thứ. Bạn xem một video ai đó xoay Rubik trong 8 giây và nghĩ “trời, thiên tài”. Bạn không thấy 3.000 lần xoay hỏng trước đó — vì chẳng ai quay video mấy lần hỏng cả.
Nên lần sau, khi bạn định nghĩ “bạn ấy giỏi sẵn”, thử đổi thành một câu chính xác hơn:
Câu bên trái là một bản án — nghe xong chỉ còn nước ngồi im. Câu bên phải là một khoảng cách — mà khoảng cách thì đi được.
Chặng này giải thích cái cảm giác tệ nhất: cố mãi mà chẳng thấy gì.
Người ta hay kể về một loài tre.
Bạn gieo hạt xuống, tưới nước, che nắng, chăm mỗi ngày. Năm thứ nhất: cây nhú lên được vài phân. Năm thứ hai: vẫn vài phân. Năm thứ ba, năm thứ tư: gần như y nguyên.
Bốn năm trời chăm bẵm mà cái cây chỉ cao bằng gang tay. Ai nhìn vào cũng bảo bạn phí công.
Rồi đến năm thứ năm, chuyện lạ xảy ra. Cái cây bắt đầu vọt lên. Không phải vọt từ từ — mà vọt vài chục phân mỗi ngày. Chỉ trong vài tuần, nó cao vượt cả mái nhà.
Bạn thấy vấn đề chưa? Nếu năm thứ ba có ai đó bảo “cây này hỏng rồi, nhổ đi”, thì sẽ không bao giờ có năm thứ năm.
Việc học y hệt vậy. Có những giai đoạn bạn làm bài đều mỗi tối mà điểm không nhúc nhích. Bạn thấy mình giậm chân tại chỗ. Bạn thấy vô ích.
Bạn không giậm chân tại chỗ. Bạn đang mọc rễ. Trong đầu bạn, những sợi dây thần kinh đang nối lại với nhau, chậm và im lặng. Đến một lúc nào đó chúng nối đủ, và tự nhiên bạn thấy bài dễ hẳn.
“Chưa thấy gì” không có nghĩa là “chưa có gì”.
Rễ mọc trước, ngọn mọc sau. Bao giờ cũng theo thứ tự đó.
Và hầu hết mọi người bỏ cuộc đúng ngay trước khúc đi lên.
Trong đầu, ai cũng tưởng học hành là như thế này: học một tí thì giỏi một tí, học nhiều thì giỏi nhiều. Một đường thẳng đi lên đều đặn.
Thực tế không hề giống vậy.
Khúc phẳng lì đó có tên hẳn hoi, và ai học cái gì cũng gặp nó. Học đàn, học vẽ, học bơi, học tiếng Anh — đều có một đoạn bạn tập đều mà thấy mình chẳng khá hơn hôm qua.
Đoạn đó khó chịu kinh khủng. Nó làm bạn nghĩ mình đã chạm trần. Nó làm bạn muốn đổi sang việc khác cho đỡ nhục.
Nhưng nhớ chặng trước không? Rễ đang mọc. Cái đầu của bạn đang sắp xếp lại mọi thứ ở phía sau hậu trường. Việc đó cần thời gian, và nó không hiện ra trên điểm số.
Chuyện này có thật, kiểu như thế này xảy ra ở mọi lớp học.
Khoa vẽ đẹp sẵn. Buổi đầu tiên cả lớp còn đang loay hoay thì Khoa đã vẽ xong một con mèo trông ra con mèo. Cô khen. Cả lớp xúm vào xem. Khoa được gọi là “đứa có khiếu”.
Bi thì ngược lại. Con mèo của Bi trông như củ khoai có râu. Có bạn cười. Bi ngượng chín mặt.
Khoa vẫn vẽ đẹp, nhưng bắt đầu chán. Vì Khoa đã quen với cảm giác được khen ngay. Đến lúc cô dạy phần khó — vẽ bàn tay, vẽ phối cảnh — Khoa vẽ xấu. Mà Khoa thì không chịu nổi việc mình vẽ xấu. Nên Khoa lảng: “cái này chán, em không thích thể loại này”.
Bi thì đã quen với việc vẽ xấu từ buổi đầu rồi. Vẽ xấu chẳng làm Bi sợ. Bi cứ vẽ. Mỗi tối một bức, xấu cũng vẽ. Bi vẽ hỏng bàn tay ba trăm lần.
Bây giờ Bi vẽ đẹp hơn Khoa. Không phải đẹp hơn một chút — mà đẹp hơn hẳn một bậc.
Và đây là chỗ chua nhất của câu chuyện: các bạn trong lớp lại bắt đầu nói Bi “có khiếu”. Không ai nhớ củ khoai có râu ngày xưa. Không ai đếm ba trăm cái bàn tay vẽ hỏng.
Người ta chỉ nhìn thấy phần nổi. Lúc nào cũng vậy.
Nếu bạn đang ở chỗ thấp nhất của lớp trong một môn nào đó, bạn đang ở một vị trí tốt hơn bạn nghĩ rất nhiều.
Bạn không có gì để bảo vệ. Bạn được phép làm sai thoải mái. Đó chính xác là điều kiện tốt nhất để giỏi lên.
Mỗi ngày khá hơn 1%. Nghe chẳng bõ. Thử kéo thanh trượt xem.
Giả sử hôm nay bạn giỏi một môn ở mức 1 điểm. Mỗi ngày bạn chỉ khá lên đúng 1% thôi — ít đến mức trong ngày bạn chẳng cảm nhận được gì.
Còn bạn kia thì mỗi ngày kém đi 1%, cũng ít y như vậy.
Sau một năm thì sao?
Kéo thanh này để tua thời gian.
Ngày đầu tiên, hai bạn giống hệt nhau. Không nhìn ra khác biệt.
Sau 365 ngày, bạn thứ nhất mạnh lên khoảng 38 lần. Bạn thứ hai còn lại chưa tới 3% so với lúc đầu.
Cùng xuất phát từ 1. Chênh nhau mỗi ngày đúng 1% — cái mức mà không ai cảm nhận nổi trong một ngày.
Vì đầu người quen nghĩ theo kiểu cộng: hôm nay một tí, mai một tí, cộng lại vẫn là một tí.
Nhưng học hành không cộng — nó nhân lên. Cái bạn học hôm nay làm cho cái bạn học ngày mai dễ hiểu hơn. Rồi cái đó lại làm ngày kia dễ hơn nữa. Nó cứ nhân mãi.
Đây là chỗ hầu hết mọi người hiểu sai, nên cố mãi mà vẫn thất bại.
Khi nghe “phải kiên trì”, bạn thường tưởng tượng ra cảnh nghiến răng, ngồi học sáu tiếng liền, hi sinh mọi thứ vui vẻ. Kiểu đó nghe rất anh hùng.
Kiểu đó cũng thất bại gần như chắc chắn. Nó ngốn quá nhiều sức. Bạn cố được ba ngày, đến ngày thứ tư thì kiệt, bỏ luôn, rồi tự trách mình yếu đuối.
Kiên trì thật sự trông chán hơn nhiều. Nó chỉ có ba quy tắc.
Không phải “mỗi tối học 2 tiếng”. Mà là “mỗi tối làm 1 bài”. Nhỏ đến mức bạn không có cớ nào để từ chối, kể cả hôm mệt nhất.
Hầu hết những hôm bạn ngồi vào bàn, bạn sẽ làm nhiều hơn một bài. Nhưng một bài là mức tối thiểu để không đứt chuỗi — và giữ chuỗi mới là việc quan trọng.
Đừng để việc “có học hay không” trở thành một quyết định phải cân nhắc mỗi tối. Cân nhắc thì tốn sức, mà sức thì buổi tối hết rồi.
Chọn sẵn: ngay sau khi ăn cơm xong, ngồi ở bàn đó. Làm vài tuần thì tay chân tự động, không phải nghĩ nữa — y như đánh răng.
Đây là quy tắc quan trọng nhất trong cả cuốn sách này.
Bỏ một hôm là chuyện bình thường. Ốm, bận, đi chơi xa, hoặc đơn giản là chán. Không sao cả.
Nhưng bỏ hai hôm liền thì bắt đầu thành thói quen mới — thói quen không làm. Nên luật là: nghỉ một hôm được, hôm sau bắt buộc quay lại, dù chỉ làm đúng một bài cho có.
Người kiên trì không phải người có ý chí sắt đá hơn bạn. Họ chỉ giỏi hơn ở khoản quay lại sau khi đứt.
Ai cũng đứt chuỗi. Khác biệt duy nhất là mất bao lâu để bắt đầu lại: một ngày, hay là không bao giờ.
Sẽ có hôm bạn muốn bỏ. Hôm đó, bấm cái nút bên dưới.
Mình viết sẵn mấy câu ở đây, để lúc đó bạn có người nói chuyện cùng. Bấm bao nhiêu lần cũng được.
Bấm nút bên dưới nhé.
Và nếu hôm nay bạn thật sự không làm nổi gì cả, thì nghe này:
Chặng cuối. Bây giờ đến lượt bạn làm, không phải đọc nữa.
Chọn một việc nhỏ thôi. Nhỏ đến mức buồn cười ấy, nhớ quy tắc số 1 chứ?
Ví dụ: mỗi tối làm 1 bài Toán. Hoặc đọc 2 trang sách. Hoặc học 5 từ tiếng Anh. Hoặc vẽ 1 bức nguệch ngoạc.
Đừng chọn ba việc. Một việc thôi. Làm được một việc trong ba mươi ngày còn hơn làm ba việc trong bốn ngày.
Gõ việc bạn chọn, rồi mỗi ngày làm xong thì bấm vào một ô.
Chưa đánh dấu ngày nào. Ô đầu tiên là ô khó nhất — bấm đi.
Ba mươi ngày không biến bạn thành thiên tài. Đừng mong thế.
Nó chỉ làm một việc, nhưng là việc quan trọng nhất: nó chứng minh cho chính bạn thấy rằng bạn làm được. Sau đó ba mươi ngày nữa sẽ dễ hơn nhiều.